Včusya buty vil'noju ta rozdilyaty vidpovidal'nosti z inšymy

2005
12 kvitnya 2019

Skil'ky žyvu, vse namahajusya zbahnuty sens žyttya.

I zghaduju babunyu, jaka nezadovho do smerti dyvylasya vycvilymy očyma kudys' u zasvity j kazala: "Žyttya mynulo tak, niby perehornula storinku".

Xoč ja її dosi syl'no lyublyu, ale cyomu vysnovku opyrajusya.

Bo ot jakyj sens, ščob mynulo, niby storinku perehornuv?

Žyttya v mojeї babuni j vsix žinok її pokolinnya v našomu rodu bulo takym tyažkym i bolisnym, ščo, pevno, "perehornuty storinku" bulo daleko ne najhiršym variantom – ščob dovho ne mučytysya. A tam uže jasno, ščo. Tam maje buty nahoroda za vsi straždannya. Rajs'ki pušči. Duša narešti osyahaje svobodu. Jakoї ne mala v tili žinky.

 Mar’jana Savka, pys'mennycya, vydavčynya, členkynya Ukraїns'koho PEN

Obydvi moї babusi buly mudrymy žinkamy.

Hanna Ivaxiv, urodžena Anna Tarnova, pol'ka – to ta babunya, jaka mene vyxovuvaly, vid jakoї ja navčylasya kolyskovoї "Kolysala baba dida" i jaka pekla najsmačniši u sviti makivnyky.

Babcya Hanya mala čotyry klasy osvity i vyplekanu rokamy dosvidu navyčku terpity – ščo b tam ne bulo.

Vona tak lyubyla svoho čolovika, moho dida, z jakym my rozmynulysya u časi vsyoho na dva tyžni, ščo bojalasya dyxnuty, aby ne skolyxnuty povitrya i ne vyklykaty blyskavku z joho prekrasnyx blakytnyx očej.

Kolys' u dytynstvi vorožka naprorokuvala їj sudženoho, jakyj žyv čerez skil'kys'-tam xat vid neї. Tož use tak i stalosya – jakraz iz toho kutka sela, kudy maxnula rukoju misceva bosorkanya, i pryjšov do neї її Slavko.

Zvidtodi vona znala, ščo vse v žytti napered zaprohramovane i pronyzane znakamy. Tak i bulo: її peresliduvaly znaky, višči sny, vydinnya.

A vidkoly vony pobralysya, babunya vže znala svoju misiju – berehty j ryatuvaty svoho Slavka. Ne raz i ne dva vona ryatuvala joho žyttya: vyzvolyala z rosijs'koho polonu, vyxodžuvala vid tyfu. Vona pryjnyala absolyutno vsi zakony, jaki vstanovlyuvav її čolovik. Povnistyu zreklasya svojeї pol's'koї identyčnosti.

Navit' dity ne maly vid neї takoї uvahy j turboty. Čolovik buv usim i mav pravo na svoї emociї ta včynky: mav pravo tužyty za svoїm kolyšnim utračenym koxannyam, mav pravo hnivatysya. Jakščo joho ščos' ne vlaštovuvalo, vin kydav blyskavky, jak Perun, ale ruky na neї ne pidnimav. Hostryj i spravedlyvyj – takym vin bačyvsya svoїj rodyni.

Don'kam, ščopravda, perepadalo – bat'ko ž mav svoje bačennya vyxovnoho procesu: ščob "ne bulo soromno pered lyud'my".

Mih vidšmahaty za te, ščo donya na vulyci do xlopcya zahovoryla.

Abo daty stusana, bo ližko zastelyla nepravyl'no, bez ideal'no rivnyx kantiv.

Abo semylitnya don'ka zvaryla jajcya ne tijeї konsystenciї – i vony letily їj prosto v čolo.

Mama zastupatysya prava ne mala. Vona bula ščaslyva, ščo vin povernuvsya z vijs'ka žyvyj, ščo ce ne vin ležav u kupi mertvyx til, ščo ne vmer vid červinky, ščo ne lupyt' її.

Bo sestri Teklyuni poščastylo menše, i її čolovik vyjavyvsya sadystom, vid jakoho ta xotila vryatuvatysya, namahajučys' vkorotyty sobi viku.

Babunya Hanya ne vryatuvala svoho čolovika lyše odnoho razu – koly nedbalyj xirurh zanis infekciju i zvyčajna operacija na vyrazci šlunku stala letal'noju.  

Її todi ne bulo poblyzu, i koly do neї dijšla cya sumna zvistka, vona mčala v likarnyu čerez vsen'ke mistečko vzymku bosa, ne tyamlyačys' vid rozpaču.

A čerez dva tyžni narodylasya ja – i z peršyx svoїx dniv zapam’jatala її straždenni oči.

Inšoї mojeї babusi ne pam’jataju. Ale dlya moho tata vona je ničym ne zat'marenym idealom.

Babcya Stefa ne otrymala žodnoї osvity, ne vmila ni čytaty, ni pysaty. Nu bo naviščo ž ta osvita žinci? Kopaj, babo, kartoplyu, i bud' ščaslyva.

Zate її braty buly kul'turnymy osvičenymy lyud'my, zdobuly bohoslovs'ku osvitu, ščo, zvisno, dlya nyx obernulosya taboramy, a babcyu cej žereb omynuv.

Ale kažut', ščo moja babunya Stefa bula takoju mudroju žinkoju, ščo nixto v seli j ne zdohaduvavsya pro її nepys'mennist'.

Vona bula oho jaka syl'na. Vona vperlasya rohom i perekonala bat'kiv, ščo taky vyjde zamiž za Ivana, bo, xoč vin i bidnyj, jak cerkovna myša, to vse puste, bo v nyx lyubov. I to vže inša istorija – vona vsyomu davala radu i duže vmilo manevruvala svoїm krasyvym, xoč i bezvil'nym, čolovikom.

Ovdovivšy, vin zovsim ne znav, jak samomu keruvaty svoїm žyttyam, vidtak oženyvsya vdruhe, ale ne tak vdalo, i nova žinka švydko rozčynyla joho mozok u horilci, a hospodarku pustyla za vitrom.

Koly zustrilysya moї bat'ky, vony oboje buly vže na terytoriї svobody vid domašnix pravyl, a їxni rodyny duže slabko ujavlyaly sobi, čym zajmajut'sya i de včat'sya їxni dity. Miž pokolinnyam moїx tata j mamy ta їxnimy bat'kamy prolyahla svitohlyadna prirva. I vona vymiryuvalasya stosamy pročytanyx knyžok.

Nixto ne zapytuvav moїx babus', kym vony je, jakymy je їxni prahnennya, čoho b vony xotily dosyahty, čy xotily by ščos' zminyty u svojemu žytti. Rodynno-pobutova model' buty pidlehloju, buty znivelyovanoju jak osobystist' perexodyla u spadok, jak malyovana skrynya.

Zreštoju, čy buly vynni u cyomu čoloviky? Vony buly takymy samymy zaručnykamy zvyčaju, v’jaznyamy nepysanoho zakonu, jakyj i їx vstavlyav u štyvni ramky ijerarxiї, jaka vymahala vid nyx nesty tyahar hlavy sim’ї, hoduval'nyka rodyny, personal'noho boha, suddi j kata svojeї žinky. Vony navit' ne zdohaduvalysya, ščo znecinennya – ce moral'ne nasyl'stvo.

"Ja staju takoju sxožoju na svoju mamu", - kaže moja mama.

I ja ne pohodžujusya. Zovni, može, j tak. Ale moja babunya Hanna bula sucil'noju pokoroju, vona bula terpinnyam do ostannix dniv svoho žyttya.

A її don'ka, moja mama, vyrostala maloju buntarkoju.

Jakos' vona vzyala tupi sadovi nožyci j vidčykryžyla sobi kosu. A potim poїxala z sela, sama sobi obrala učbovyj zaklad, pofarbuvala volossya, vbrala korotesen'ku spidnyčku.

Moja mama čy ne jedyna zi svoho klasu prorvalasya v inše žyttya. Vyšča osvita, čudovyj smak, elehantnyj styl'. Vona vyrišyla zminyty zvyčnyj xid podij.

Ščopravda, peredanyj u spadok instynkt poklasty žyttya pid nohy čolovikovi čipko її trymav, vkladajučy її žyttya u formulu "dohodžaty – terpity – žertvuvaty". Može, tomu vona vidrazu pryjnyala rol' druhoho planu – zakryvaty tyly, poky čolovik samostverdžujet'sya, kreatyvyt', stvoryuje svij teatr.

Z inšoho boku, vona vse vstyhala – na roboti j vdoma, dity dohlyanuti, xata prybrana. Čolovik prypyl'novanyj i maje čas dlya vlasnoї realizaciї.

I til'ky duže zghodom, koly mami bulo vže daleko za pjatdesyat, koly vona vtratyla robotu, bo poїxala za čolovikom v inše misto, її raptom nakrylo.

Nakrylo serjoznoju depresijeju, z jakoї vona sama sebe za jakyjs' čas pidnyala j počala pysaty. Dolajučy straxy ta kompleksy, bo ce ž jakos' ne pryjnyato bratysya za pero v solidnomu vici.

Ale vona zmohla, i teper, koly za prodani knyžky їj nadxodyat' čymali rojalti, mama xytro dyvyt'sya na tata, a ja baču cej takyj važlyvyj dlya neї moment satysfakciї.

Čas i zmina pokolin' – te, ščo vyrivnyuje zahal'nu kartynu.

Meni u žytti ščastylo – ja ne zaznala nasyl'stva, na jakis' dribni projavy seksyzmu čy mačyzmu, jaki nemynuče traplyajut'sya u ščodennomu žytti, nikoly ne zvertala uvahy, znajučy sobi cinu.

Ja dumala, ščo v meni cyoho vže nema. Ščo cya matrycya svidomosti "dohodžaty-terpity-žertvuvaty" zalyšylasya v pokolinni mojeї mamy.

Ale vono mene nazdohnalo, koly narodyvsya syn, i najbil'šym stresom dlya mene bulo ne perežyvannya za nyoho, za joho zdorov’ja i t.d., a vidčuttya provyny pered čolovikom za kožen vyxid kudys' poza meži domu, koly ja zalyšala na nyoho dytynu.

Xoč i holos lohiky meni kazav: vse normal'no, vin bat'ko, vin tak samo nese vidpovidal'nist' za dytynu. Vnutrišnyo vidpustyty sebe bulo dovoli skladno. Ja vse šče lovlyu sebe na vidčutti nezrozumiloho nespokoju, koly čolovik myje posud abo lyšajet'sya iz synom.

Dytyna svojeї materi, ja namahajusya vyčavlyuvaty z sebe henetyčno propysane počuttya provyny pered čolovikom lyše za te, ščo ja žinka i žinky moho rodu vybyraly movčaty i terpity.

Tišusya, ščo vdajet'sya. Osoblyvo koly znaxodžu vidvahu hovoryty pro svoї osobysti potreby i ne dozvolyaju sebe znecinyuvaty.

Tož ja zbahnula, ščo sens moho žyttya, zokrema, i v tomu, ščob osyahnuty svobodu. Ja včusya buty vil'noju, buty osobystistyu, jaka nese vidpovidal'nist' til'ky za sebe, za svij vybir, za svoje žyttya, zdorov’ja, svij spokij, za svoju realizaciju, a vsi inši vidpovidal'nosti rozdilyaje z inšymy.

Bo pro vse treba hovoryty, pro vse treba domovlyatysya i davaty vsim dovkola sebe možlyvist' buty vidpovidal'nymy lyud'my.  

Mar’jana Savka, pys'mennycya, vydavčynya, členkynya Ukraїns'koho PEN, special'no dlya UP.Žyttya

Kolonka opublikovana v ramkax spil'noho proektu Ukraїns'koho PEN ta hromads'koї orhanizaciї "Ukraїns'ka Osnova" "Svoboda buty žinkoju".

Vas takož možut' zacikavyty inši kolonky seriї "Svoboda buty žinkoju":

Ne podarunok, abo Pro brak žinočoї solidarnosti 

Jak ne buty xorošoju divčynkoju ta maty svobodu vydilyatysya 

Ne xoču buty jedynoju žinkoju, abo Pastka Popelyušky 

Buttya žinkoju, abo Robota nad vnutrišnim zvil'nennyam

Nevdyačna domašnya žinoča pracya jak ostannij bastion ukraїns'koho suspil'stva 

Koly odnoho dnya ty zaxočeš buty vil'noju…

Svoboda kazaty "ni"

Buryak iz čornoju sercevynoju, abo Jak počuvatysya vil'noju, jakščo zmalečku smakuje hirkota

Ščo take feminizm i z čym joho їdyat' na Zaxodi j u nas

powered by lun.ua

Holovne na sajti