Ukraїns'ka pravda
Istoryčna pravda

Naviščo čytaty šče odnu knyžku pro Holodomor?

Kateryna Ruban _ Četver, 21 červnya 2018
Versija dlya druku

Holovna teza Epplbom: dlya Stalina, "ukraїns'ke pytannya" bulo odnočasno zahrozoju jak planam kolektyvizaciї na seli, tak i zahrozoju revanšu nacionalizmu v misti. Išlosya pro total'nu vijnu na znyščennya proty vnutrišnix i zovnišnix kapitalistyčnyx vorohiv, jak vseredyni Sojuzu ta navit' partiї, tak i za mežamy. Epplbom bačyt' pryame prodovžennya bil'šovyc'koї polityky vid 1917 roku j navit' jak prodovžennya šče carysts'koї liniї borot'by z ukraїns'kym nacionalizmom do 1933-ho, de ukraїnizacija bula lyše taktykoju.

Ukraїns'kyj pereklad knyžky Enn Epplbom "Červonyj holod" stav odnijeju z očikuvanyx novynok "Knyžkovoho Arsenalu". Ce istoryčne doslidžennya bulo napysane dlya šyrokoї zaxidnoї audytoriї, j avtorka prezentuvala joho jak v universytetax, tak i v populyarnyx teleprohramax u SŠA, de pro Holodomor malo znajut' poza kafedramy istoriї i ukraїns'koju diasporoju.

Spočatku "Červonyj holod" daje šyroku kartynu tym, xto malo znaje pro istoriju Ukraїny, a koly doxodyt' do samoho pytannya pro holod jak pryčynu smerti mil'joniv selyan v Ukraїni, to podaje duže vyvaženu pozyciju u vidpovid' na davni debaty pro sut' Holodomoru.

Vykorystovujučy zdebil'šoho vže opublikovani džerela i istoryčni praci, Epplbom syntezuje versiju pryčyn i xronolohiju podij, jaka pidsumovuje doslidžennya zrobleni z času vyxodu "Žnyv skorboty" Konkvesta, napysanoju za spohadamy, do vidkryttya radyans'kyx arxiviv.

Knyha Epplbom proponuje pevnoho rodu pidručnyk, z čitko postavlenymy pytannyamy i vidpovidyamy, i holovne – proponuje vidmovytysya vid prostoї modeli Holodomoru jak zovnišnyoho zla i zrozumity joho vnutrišnyu lohiku, jak dijaly vlasne lyudy na miscyax.

Holodomor – ce ne isteryčne bažannya Stalina vynyščyty vsix, xto nazyvav sebe ukraїncyamy, a deržavna polityka i rišennya bahatyox lyudej, jaki stvoryuvaly novu radyans'ku Ukraїnu. Dlya odnyx istorykiv holod 1932-33 maje klasovyj vymir, borot'bu z kurkulyamy, dlya inšyx – ce vyrišennya ukraїns'koho nacional'noho pytannya.

Epplbom znaxodyt' vdalyj balans miž cymy pidxodamy i duže oberežno vybyraje terminy, ščob ne potrapyty v pastku vuz'koho ponyattya "henocydu" i zvedennya vsijeї radyans'koї polityky 1920-30x do odvičnoї vorožosti do ukraїnciv.

Xiba tak treba borotysya za xlib? Selyany Popil'nyans'koho rajonu Žytomyrščyny včynyajut' akty sabotažu xlibozahotivli. Selyany Popil'nyans'koho rajonu Žytomyrščyny včynyajut' akty sabotažu xlibozahotivli

Na mij pohlyad, "Červonyj holod" daje možlyvist' hlyanuty na zahal'ne rozuminnya "radyans'koho", i čerez nyoho takož na te, ščo my majemo na uvazi, koly hovorymo pro Stalina, Kreml', čy Rosiju jak vorohiv.

Zamist' "proščatysya z radyans'kym mynulym", na často zaklykajut' nas polityky, varto spočatku zrozumity, ščo my majemo na uvazi pid "radyans'kym", i holovne – čym same joho zaminyujut'.

Holovna teza Epplbom zvučyt' znajomo: dlya Stalina, "ukraїns'ke pytannya" bulo odnočasno zahrozoju jak planam kolektyvizaciї na seli, tak i zahrozoju revanšu nacionalizmu v misti, vse z čym vže stykalasya radyans'ka vlada v 1920-x rokax. Išlosya pro total'nu vijnu na znyščennya proty vnutrišnix i zovnišnix kapitalistyčnyx vorohiv, jak vseredyni Sojuzu ta navit' partiї, tak i za mežamy.

Epplbom bačyt' pryame prodovžennya bil'šovyc'koї polityky vid 1917 roku j navit' jak prodovžennya šče carysts'koї liniї borot'by z ukraїns'kym nacionalizmom do 1933-ho, de ukraїnizacija bula lyše taktykoju.

Taka tyahlist' i vlasne nemynučist' kryvavoho vyrišennya "ukraїns'koho pytannya" dlya istorykiv zalyšajet'sya spirnoju (Terri Martin pokazuje ukraїnizaciju 1920-x rokiv jak nacional'ne vyrivnyuvannya v uščerb navit' universal'nosti rosijs'koї, de na pidnesennya korinnoї movy i kul'tury do rivnya rosijs'koї bulo kynuto vsi zusyllya).

 Spysok sil, zanesenyx na "čornu došku", v hazeti "Zorya" vid 27 sičnya 1933 roku. Z takymy selamy jak pokarannya prypynyalasya torhivlya, postačannya tovaramy, a vony sami opynyalysya u faktyčnij  izolyaciї

Ti, xto xoče daty ostatočnu moral'nu i polityčnu ocinku SRSR, z samoho zadumu v 1917 roku i do ostannyoho dnya, vvažajut' nemynučym pryxid Stalin pislya Lenina i čitku tyahlist' miž nymy, tomu skydannya pam’jatnykiv Leninu často vvažajet'sya vypravdanym, bo vin buv vidpovidal'nyj takož za zločyny 1930-x.

"Červonyj holod" unykaje takoho uzahal'nennya radyans'koї polityky 1920x–30-x i pokazuje, jak vidbuvalosya konstrujuvannya voroha same vkinci 1920-x, u konteksti nastupu i sprotyvu na terytoriї Ukraїns'koї RSR.

Vykorystovujučy vže najavni džerela, bahato z jakyx je navit' onlajn (napryklad, zbirka dokumentiv pid redakcijeju Ja. Pyroha, vydana šče u 1990 roci), Epplbom pokazuje lohiku Stalina ta kerivnykiv URSR, jak vony bačyly sytuaciju, koly cili sela, rajony i oblasti poterpaly vid holodu.

I jakščo dlya Stalina ce buly abstraktni sela, rajony i oblasti, de v cyfrax projavlyalysya sprotyv i slabkist' partijnoї roboty, to po-riznomu pro lyuds'ki straždannya, pobačeni na vlasni oči, pyšut' Petrovs'kyj (holova Central'noho Vykonavčoho Komitetu URSR), Kosior (holova CK KP(b)U), Čubar (holova Radnarkomu URSR), sekretari obkomiv ta rajkomiv.

Bahato z nyx vidkryto vyslovlyuvalysya pro žaxlyvi smerti i prosyly pro nadannya dopomohy. V kožnij takij dopovidnij zapysci – motorošni kartyny povil'noї zahybeli i statystyka žertv. Pry cyomu, bahato xto prodovžuvav napolyahaty na zabyranni vrožaju i borot'by z klasovymy vorohamy.

Odyn z orhanizatoriv Velykoho Holodu - sekretar CK KP(b)U Stanislav Kosior

Z dokumentiv zrozumilo, ščo jšlosya pro cilespryamovanu borot'bu radyans'koho kerivnyctva vsix rivniv z ukraїns'kym nacional'nym ruxom ta selyans'koju opozycijeju kolektyvizaciї v Ukraїni.

Ale jak pokazuje Epplbom, ce bulo častynoju šyrokoho nastupu na vse, ščo bulo ohološeno zločynom proty deržavy i deržavnoї vlasnosti, jaki staly osnovoju novoї deržavnoї kryminal'noї polityky 1930-x rokiv.

Epplbom proponuje vyvažene i pryjnyatne dlya bil'šosti profesijnyx istorykiv traktuvannya podij, jake možna vvažaty pidvedennyam pevnoї meži pid bezkinečnymy dyskusijamy pro Stalina i joho bačennya ukraїnciv, joho bačennya "vorožoї" i "radyans'koї" Ukraїny i ukraїnciv.

Ale v istoryčnyx, a tym bil'še polityčnyx dyskusijax pro Holodomor, ponyattya xto je ukraїncem zaraz nemynuče vplyvaje na rekonstrukciju tohočasnoho ujavlennya, jak bačyly spivvidnošennya ukraїns'koho i radyans'koho v 1930-x rokax.

Avtorka ne šukaje jakohos' novoho dokumentu v sekretnyx arxivax, jakyj by pokazav "pryxovanu istynu", pro te, jak "naspravdi" dumav Stalina i jaki buly joho namiry. I xoč Stalin tradycijno je klyučovoju fihuroju, ale vže zrozumilo, ščo istorykam potribno ruxatysya dali i perestaty koncentruvatysya na tomu, jak sam pracyuvala polityčna ujava Stalina i v čomu buv joho zadum.

Xto buly žertvamy Stalina, pro jakyx same "ukraїnciv" jdet'sya, koly my hovorymo, ščo Holodomor buv henocydom ukraїns'koho narodu – ci tradycijni pytannya vidobražajut' polityčni ideї tyx, xto dyskutuje, odrazu proektujučy ci ponyattya na 1930-ti roky.

Xarkivjany bilya tila selyanyna na odnij z vulyci stolyci USRR. Foto Aleksandra Vinerberhera, 1933 rik.

Epplbom ne vidkydaje ponyattya henocydu, ale lyše jak moral'noї i polityčnoї katehoriї, a ne pravovoї, jake ce proponujut' ukraїns'ki polityky, počynajučy vid Juščenka. Ponyattya henocydu maje svoju istoriju j obmežuje, robyt' eksklyuzyvnym straždannya til'ky odnijeї hrupy naselennya i sproščuje pytannya vyny, vynosyačy nazovni vykonavciv zloї voli verxovnoho pravytelya.

"Červonyj holod" pokazuje, ščo možna počaty domovlyatysya pro ponyattya, čitko nazyvaty i obumovlyuvaty їx, a ne zapeklo vidstojuvaty, ščo je til'ky odna istyna i formula Holodomoru – vynyščennya ukraїnciv.

Pislya knyžky Epplbom možna narešti vyjty poza ploščynu "ukraїns'kosti" holodu, prynajmni, xočet'sya ujavyty, ščo dali istorykam vže nemaje sensu sperečatysya pro te naskil'ky Holodomor buv "ukraїns'kyj" čy "selyans'kyj".

Holod jak voroha ujavyty duže važko – tomu jak i bud'-jakyj voroh vin personifikujet'sya v demona, Čužoho, Stalina, radyans'ke čy rosijs'ke. Na počatku 1930-x rokiv iz mil'joniv zovsim riznyx selyan, z duže riznym dostatkom, kil'kistyu zerna i xudoby, i duže riznymy idejamy i ujavlennyamy pro te, ščo take radyans'ka vlada i kolektyvne hospodarstvo, konstrujujet'sya obraz klasovoho voroha.

Z tysyač tyx, xto maly duže rizni ideї, ščo označaje buty ukraїncem v URSR, stvoryujet'sya obraz zradnyka, zahroza rozkolu i spivpraci z mižnarodnym antyradyans'kym frontom. Ne menš otrujnym i rujnivnym je bažannya stvoryuvaty vorohiv u mynulomu i proektuvaty їx na teperišnye – bačyty v Putini Stalina i bačyty teperišni podiї v dzerkali radyans'koї istoriї 1930-x rokiv.

Todi ce nahaduje bažannya Putina bačyty sebe Stalinym, jak Stalin bačyv sebe Ivanom Hriznym. Istoriju Holodomoru duže važlyvo rozumity jak v ukraїns'komu, tak j u svitovomu konteksti istoriї nasyllya i rozpodilu resursiv – ce istorija pozbavlennya lyudej їži kolys' i zaraz čerez ideolohični manipulyaciї i finansovi rozraxunky.

Čerez strašnyj dosvid 1932–33 rokiv možna šukaty vidpovidi pro deržavu, pryrodu nasyl'stva i vlady, ideolohiї nenavysti i nasyl'stva, jak vrešti їža staje zbrojeju. I ci vidpovidi ne lyše v idejax Stalina čy Lenina.

Jak funkcionuje deržava jak aparat vlady i nasyllya, čym vidriznyajet'sya ukraїns'ka deržava vid radyans'koї – ce klyučove pytannya, zarady jakoho potribno povertatysya do istoriї Holodomoru.  

U svoїj ocinci polityky pam’jati pro Holodomor ostannix desyatylit' Epplbom strymano krytykuje tyx, xto instrumentalizuje istoriju dlya novoho nacijetvorennya j vidkydaje unikal'nist' i peršoosnovu same nacional'noї oznaky Holodomoru.

Prodovžuvaty polityku Juščenka i napolyahaty na henocydi z nepravdopodibnymy cyframy – ce označaje sproščuvaty trahediju, robyty її prosto instrumentom teperišnyoї informacijnoї vijny na vnutrišnyomu i zakordonnomu fronti.

Polityka pam’jati, jaka zvodyt' v odne rosijs'kyj impers'ku i radyans'ku polityku, i takym čynom robyt' vsix mertvyx, žyvyx i nenarodženyx ukraїnciv žertvamy odvičnoho rosijs'koho kolonializmu robyt' z istoriї prostu kartynku, de vže ne treba stavyty zapytan', a vidrazu jasno, xto "svoї" i "čuži".

Čy buly ukraїncyamy Petrovs'kyj i mil'jony tyx, xto stvoryuvav radyans'ku Ukraїnu z 1922 roku – vidpovid' zdajet'sya očevydnoju, i til'ky najzapeklišym dekomunizatoram xotilosya b nazvaty їx "radyans'kymy" čy navit' "sovyec'kymy", a ne ukraїns'kymy dijačamy.

Najvyšče kerivnyctvo USRR i SRSR v 1930-x: Lazar Kahanovyč, Josyp Stalin, Pavlo Postyšev ta Klym Vorošylov

Ale čy je šans zaraz zminyty ti aparaty vlady j nasyllya, jaki nam distalysya vid radyans'koї deržavy, čy vse zakinčyt'sya lyše rozbyvannyam pam’jatnykiv Leninu – ce pytannya zalyšajet'sya vidkrytym.  

Spodivajusya, ščo narešti pislya "Červonoho holodu" stane zrozumilo, ščo hovoryty pro Holodomor v ploščyni "ukraїns'koho" – "rosijs'koho" pytannya – ce lyše vykorystovuvaty trahediju, jaka vidbulasya 85 rokiv tomu jak zasib propahandy ta informacijnoї vijny.

"Červonyj holod" ne tak cikavyj istorykam, jaki b xotily pobačyty novyj pohlyad na podiї i dokumenty, ale može staty korysnym slovnykom dlya ukraїns'koho polityčnoho polya. Taki populyarni knyžky pokazujut', ščo istorija ne maje buty polem dlya polityčnoho ekzorcyzmu i populizmu. Jakščo zmistyty uvahu z imen, to možna pobačyty, ščo jdet'sya pro texnolohiї vlady, jaki ponevolyujut' i znyščujut'.

Prodovžuvaty stvoryuvaty istoryčni mifiv pro podvyhy heroїv i zločyny vorohiv, velyčno zajmatysya nacijetvorennyam v styli XIX stolittya – značyt' vidkydaty demokratyčnyj potencial ostannix rokiv, jaki pokazujut', ščo ukraїns'ke suspil'stvo može isnuvaty bez mifiv i pryjmaty skladnu real'nist' pravdy pro mynule, a ne konstrujuvaty vorohiv, u dusi radyans'koї ideolohiї.

Čytajte takož:

Červonyj holod. Vidhuk Askol'da Lozyns'koho

U halereї Senatu Brazyliї demonstruvaly vystavku pro Holodomor

Štat Missuri vyznav Holodomor henocydom proty ukraїnciv

Na Kyїvščyni nevidomi spalyly memorial žertvam Holodomoru



Temy: XX storiččya, Holodomor, henocyd, knyžky, USRR, SRSR, Stalin



Ščodennyk Majdanu. Pro ščo my todi dumaly

17.02.2015 _ Oleksandr Zinčenko
AVTORYZACIJa
Dlya avtoryzaciї vykorystovujte ti sami imja i parol', ščo i dlya komentuvannya publikacij na "Ukraїns'kij pravdi".


UVIJTYVIDMINYTY
Jakščo vy novyj čytač, bud' laska, zarejestrujtes'
Zabuly parol'?
Vy možete uvijty pid svoїm akauntom u social'nyx merežax:
Facebook   Twitter