Ukraїns'ka pravda
Istoryčna pravda

"Vzvod, sluxaj moju komandu!". Vojenna dolya i pam’jat' pro vijnu Jevdokiї Zavalij

13.06.2016 _ Valentyna Smirnova, staršyj naukovyj spivrobitnyk Nacional'noho muzeju istoriї Ukraїny u Druhij svitovij vijni
Versija dlya druku

"...Vyžyty na vijni možna, navit' žinci. Do lyuds'kyx vtrat zvyknuty nemožlyvo. Holovne – ne vtratyty pam’jati pro mynule, ne zradyty її. Na cyomu trymajet'sya svit".

Pro Jevdokiju Mykolaїvnu Zavalij – jedynu žinku, jaka u roky nimec'ko-radyans'koї vijny komanduvala vzvodom mors'kyx pixotynciv, informacija mistyt'sya v bahatyox dovidkovyx vydannyax, prysvyačenyx slavetnym ukraїncyam. Diznatysya pro neї možna takož iz special'noї istoryko-publicystyčnoї literatury, iz presy, Internet-mereži.

Počynajučy iz seredyny 1970-x rokiv z її osobystymy fotodokumental'nymy materialamy maly možlyvist' oznajomytysya mil'jony vidviduvačiv Nacional'noho muzeju istoriї Ukraїny u Druhij svitovij vijni na riznomanitnyx ekspozycijnyx vystavkovyx proektax.

U 2007 roci pro dyvovyžnu vojennu dolyu cijeї žinky buv znyatyj dokumental'nyj fil'm "Jevdokym i Jevdokija" (studija Čornomors'koho flotu). Ta popry zajavleni materialy, na žal', dovodyt'sya konstatuvaty: dejaki fakty її vojennoї biohrafiї zalyšajut'sya nedostatnyo z’jasovanymy.

Sered ob’jektyvnyx pryčyn – brak dokumental'nyx džerel, a sered sub’jektyvnyx – osoblyvosti pam’jati, na jaki j poznačylysya i čotyry važki poranennya, i dvi kontuziї, otrymani Jevdokiju Mykolaїvnoju v roky vijny.

Bezperečno, škoda, ščo v Podil's'komu rajonnomu vijs'kkomati m. Kyjeva do syohodni ne zberehlasya "Osobova sprava polkovnyka u vidstavci Je.M. Zavalij". A jak by znadobylysya doslidnykam i povnyj poslužnyj spysok, i nahorodni lysty, i rizni dovidky do nyx, i detal'na avtobiohrafija unikal'noї žinky!

Ta, vse ž taky, sprobujemo nablyzytysya do rozv’jazannya nedostatnyo doslidženyx faktiv ta podij, pov’jazanyx iz doleju Je.M. Zavalij uprodovž 1941 – 1945 rokiv, zistavlyajučy ta analizujučy її spohady z inšymy informatyvnymy istoryčnymy džerelamy.

Vže mynulo majže šist' rokiv, jak Jevdokija Mykolaїvna pišla z žyttya (pomerla 5 travnya 2010 roku). Pam’jat' pro cyu hidnu lyudynu povynna buty suholosna z її hidnym žyttyam.

Nasampered zvernimo uvahu na narys "Lejtenant Dusya", ščo uvijšov do zbirnyka narysiv ta opovidan' "Dijučyj flot" special'noho vijs'kovoho korespondenta V.O. Rudnoho (1944 r.).

 Bijci 83-ї bryhady mors'koї pixoty Dunajs'koї vijs'kovoї flotyliї (perša livoruč – Jevdokija Zavalij). m. Burhas (Bolharija), 1944 rik

Vvažajet'sya, ščo same vidtodi im’ja bezstrašnoho dvadcyatyričnoho komandyra vzvodu avtomatnykiv 83-ї bryhady mors'koї pixoty, "ukraїnky z Novoho Buhu, jaka do armiї pracyuvala bryhadyrom švac'koї majsterni v kolhospi", stalo šyroko vidomym, i ne lyše na Vijs'kovo-Mors'komu floti.

Krim opysu heroїčnyx včynkiv divčyny, V. Rudnyj nadav i os' taki vidomosti pro počatok її bojovoho šlyaxu: "Dusya pišla na front simnadcyatyričnoju, zrozumilo, ščo dobrovil'no, u peršyj že den' vijny. Vona služyla sanitarkoju v 96-mu kavalerijs'komu polku.

Pry vidstupi našyx vijs'k na pivdni Dusya brala učast' u boju na berezi Dnipra, perepravlyalasya čerez riku vplav i bula važko poranena. Z hospitalyu vona potrapyla do desantnoї bryhady".

Same tak uprodovž ne odnoho desyatka povojennyx rokiv i rozpovidala pro sebe Jevdokija Mykolaїvna: "1924 rik narodžennya", "96-j kavalerijs'kyj polk" "desantna bryhada"…

Same ci dani mistyat'sya v dovidkovij kartci na Je.M.Zavalij, ščo zberihajet'sya v  Heneral'nomu katalozi Nacional'noho muzeju istoriї Ukraїny u Druhij svitovij vijni (vperše skladena v 1977 roci, doopracyovana v 1987 roci), a takož fihurujut' u vsix sučasnyx dovidkovyx vydannyax. Čy varto narazi stavyty їx pid sumniv? Vyjavlyajet'sya, ščo tak.

Iz cijeju metoju zvernimosya do ryadkiv zi spohadiv Je.M. Zavalij seredyny 1990-x rokiv: "Rodom ja z sela na Mykolaїvščyni. Pracyuvala v kolhospi imeni Kocyubyns'koho Novobuz'koho rajonu. Motyžyla cukrovyj buryak, vorušyla sino, zghribala na toku pšenyčne zerno… U Novomu Buzi palav elevator. Poranenyx vyjavylosya nebahato. Til'ky dopomohla їm zabratysya v mašynu, jak vodij kryknuv: "Lyahaj!". Kynulas' na dno kuzova. V oblyččya vdaryaly trisky.

Vyhlyanula – navkolo nimci. Vse ž vodiju vdalosya vyrvatysya z vorožoho kil'cya. Pislya toho vypadku poprosyla bijciv pokazaty, jak povodytysya zi zbrojeju.  Navčylasya strilyaty z karabina, pistoleta, kulemeta. Daly meni verxovoho konya. Kinnotnyky buly zdyvovani: "Trymajet'sya Dusya v sidli, jak spravžnij kozak". A ja u vidpovid': "Ne vperše. U sebe v kolhospi často їzdyla".

Važko pryjšlosya na perepravi čerez Dnipro u Zaporižžya. Zv’jazaly konej v odyn lancyužok, ščob ne vtratyty pid čas perepravy. I zrobyly pomylku: odyn kin' utonuv ta potyahnuv za soboju inšyx. Pišly na dno i v’juky z kulemetamy. Jak vybralasya na bereh – ne pam’jataju.

Vidčula rizkyj bil' u boku, pryjšla do tyamy v hospitali. Dolikuvaly mene vže na Kubani. Odužala – stala saninstruktorom. Navčylasya robyty poranenym rizni in’jekciї j bahato inšoho, ščo doručajut' dosvidčenym medyčnym sestram".

Lejtenant Jevdokija Zavalij – komandyr vzvodu avtomatnykiv 83-ї bryhady mors'koї pixoty Dunajs'koї vijs'kovoї flotyliї. m. Burhas (Bolharija), 1944 rik 

Na našu dumku, navedene vyšče cikavo zistavyty z tymy spohadamy, z jakymy kil'ka rokiv po tomu Jevdokija Mykolaїvna v peredostanni roky žyttya podilylasya z Olenyu Vavilovoju, korespondentom informacijno-analityčnoho ahentstva "Mykolaїvs'ke zemlyactvo": "Ja ž zovsim divčys'kom na vijnu potrapyla, šče j šistnadcyaty ne mynulo. Try razy bihala do vijs'kkoma, a vin meni use: "Moloko spočatku piditry!..".

Ale front nablyžavsya… Jak zaraz pam’jataju toj den' – 25 lypnya 1941 roku. Vypalenyj soncem step u ridnij Mykolaїvs'kij oblasti, kolhospne pole, de my z podruhamy pospišaly ubraty vrožaj… Tut bačymo na nebi, pryamo nad našym selom, z’javylysya čorni plyamy. Bryhadyr: "Parašutnyj desant!".

My kynulys' po xatax. Vbihla u dvir i počula čyjs' stohin. Hlyanula v toj bik i obimlila: molodyj prykordonnyk ležyt' u kalyuži krovi (u nas u seli todi perebuvav štab jakoїs' prykordonnoї častyny). Vbihla do xaty, rozirvala prostyradlo, jak mohla perebyntuvala… Dyvlyusya – šče odnoho poranylo, potim šče inšoho…

Koly ostannya častyna zalyšala Novyj Buh, ja umovyla komandyra vzyaty mene z soboju. Zabihla dodomu za koftynkoju i zitknulas' z babuseju. Pobačyvšy  mene, babusya zaholosyla: "Oj, ščo ty robyš! Zolotko moje, povernysya!". A potim nespodivano obnyala mene, zašepotila ščos' i podyvylasya v oči: "Onučečko! Čotyry razy budeš krov’ju stikaty, ale tebe prynesut' bili husy…". I perexrestyla.

Jak skazala, tak i trapylosya. "Bili husy" – to moje odužannya pislya čotyryox poranen' i dvox kontuzij – z takymy "trofejamy" povernulasya dodomu. Vperše poranylo mene na Xortyci, koly naš 96-j kavalerijs'kyj polk, de ja služyla sanitarkoju, pryjnyav važkyj bij. Dnipro pryjšlosya forsuvaty vplav, na plotax iz pidručnyx zasobiv.

Tam i nastyhnuv vorožyj snaryad. Pronykajuče poranennya v žyvit. Potrapyla u hospital' pid Krasnodarom (stanycya Kurhans'ka). Holovlikar ohlyanuv mene: "Nu vse, divčys'ko, vidvojuvalasya. Otrymaješ liter i duj dodomu". Vidpovila, jak vidrizala: "Meni nemaje kudy їxaty. Vidpravlyajte na front!". Napravyly mene u zapasnyj polk. A tudy jakraz "pokupci" z komanduvannya pryїxaly nabyraty popovnennya. Odyn iz nyx, moryak, pidizvav mene: "Hvardiї staršyj seržant, pokažit' Vaši dokumenty!". Rozkryvaje mij liter i začytuje: "Staršyj seržant Zavalij Jevdok.". Ce tak skorotyly moje im’ja v hospitali.

Jevdokija Zavalij (perša livoruč) z bojovymy druzyamy z 83-ї bryhady mors'koї pixoty Dunajs'koї vijs'kovoї flotyliї. m. Varna (Bolharija), 1944 rik

"Tak točno, tovaryš komandyr! Zavalij Jevdokym Mykolajovyč!" – "Nadaju p’jatnadcyat' xvylyn na zbory!". Vin i ne pidozryuvav, ščo pered nym divčyna. A ja spravdi ničym ne vidriznyalasya sered xlopciv: "їžačok" iz čubčykom pislya hospitalyu (kosu pryjšlosya vidrizaty, ščob voši ne doškulyaly). Vydaly meni obmundyruvannya i vidpravyly do lazni.

Stoju zi svoїm tazykom, a povz mene xlopci "v čomu maty narodyla" mytysya bižat'. Podyvylasya na namet medsanbatu i zmetykuvala rozkovyryaty sobi oblyččya do krovi, ščob ne do lazni bulo. U medsanbati meni rany obrobyly, i dvi hodyny po tomu v stanyci Haryačyj Klyuč "staršyj seržant Jevdokym" pryjnyav bij u skladi 6-ї desantnoї bryhady".

Pro te, ščo vona naspravdi narodylasya u 1926 roci, Jevdokija Mykolaїvna stverdžuvala v usix interv’ju, ščo nadavala ZMI v ostanni roky žyttya. Krim toho, ščorazu dodavala cikavi j važlyvi podrobyci zi svojeї biohrafiї.

Napryklad, stalo vidomo, ščo u neї, krim bat'kiv ta babusi, bulo try sestry (vona najmolodša); pislya zakinčennya semyričnoї školy v červni 1941 roku pracyuvala v kolhospi imeni Kocyubyns'koho; brala učast' u nadanni medyčnoї dopomohy častynam, ščo vidstupaly; za vlasnym bažannyam 14 serpnya bula pryjnyata sanitarkoju do skladu 96-ho kavalerijs'koho polku Pivdennoho frontu (u zvanni červonoarmijcya).

Vidomo, ščo 96-j kavalerijs'kyj polk spravdi  proxodyv čerez selo Novyj Buh 12 – 13 serpnya 1941 roku (na toj čas vin vxodyv do skladu 5-ї kavalerijs'koї dyviziї 2-ho kavalerijs'koho korpusu 9-ї armiї). Za tyžden', za nakazom komanduvača Pivdennoho frontu, pidrozdily 2-ho kavalerijs'koho korpusu v nadzvyčajno skladnyx umovax forsuvaly  perepravu čerez Dnipro v rajoni sela Velyka Lepetyxa (Xersons'ka oblast'). Pislya cyx boїv častyna korpusu bula perevedena v rezerv.

Je.M. Zavalij zavždy stverdžuvala, ščo vona bula poranena "v rajoni Xortyci". Ale, na žal', žodnyx vidomostej pro učast' 96-ho kavalerijs'koho polku, a takož inšyx kavalerijs'kyx častyn v oboroni Zaporižžya u veresni – žovtni 1941 roku vidnajty ne vdalosya.

 Jevdokija Zavalij, m. Kyїv, 1985 rik

Na našu dumku, potrebujut' osoblyvoї uvahy j navedeni vyšče fakty pro "6-tu desantnu bryhadu". Sprobujemo prolyty svitlo na ce pytannya, vykorystovujučy tekst nahorodnoho lysta do ordena Červonoї Zirky vid 31 hrudnya 1943 roku hvardiї molodšoho lejtenanta Je.M. Zavalij, pomičnyka komandyra strilec'koho vzvodu 6-ho hvardijs'koho strilec'koho polku 2-ї hvardijs'koї Červonoprapornoї Tamans'koї strilec'koї dyviziї.

Cya dyvizija bula sformovana u veresni 1941 roku v Xarkovi. Z počatkom 1942 roku perekynuta v rajon Rostova-na-Donu. Z lypnya 1942 roku do počatku žovtnya 1943 roku dyvizija u skladi 37-ї ta 56-ї armij Pivnično-Kavkaz'koho frontu brala učast' u bytvi za Kavkaz, u veresni – žovtni 1943 roku u skladi  56-ї armiї – u Novorosijs'ko-Tamans'kij nastupal'nij operaciї.

A v lystopadi 1943 roku u skladi 11-ho hvardijs'koho strilec'koho korpusu 56-ї (Okremoї Prymors'koї armiї) – u Kerčens'ko-El'tyhens'kij desantnij operaciї. Za mužnist' i heroїzm, vyjavleni pid čas zaxoplennya placdarmu v rajoni Kerči, majže 1400 її voїniv buly nahorodženi ordenamy j medalyamy, 19 nadano zvannya Heroja Radyans'koho Sojuzu.

U nahorodnomu lysti dlya nas važlyva prymitka: "Nahorod ne maje". Dali v dokumenti čytajemo pro "zdijsnenyj podvyh": "Perebuvajučy na frontax Vitčyznyanoї vijny, z peršyx dniv tovaryš Zavalij projavyla sebe smilyvym i vidvažnym zaxysnykom bat'kivščyny. 27 bereznya 1943 roku v boju za stanycyu Kryms'ka Krasnodars'koho kraju, vona, dijučy smilyvo i rišučo, znyščyla dvox fašystiv i vzyala u polon tryox hitlerivs'kyx soldativ.

Perebuvajučy v polku z 13 lystopada 1943 roku, tovaryš Zavalij, uzyavšy učast' u bojax za vysotu 71, 3 Kerčens'koho rajonu Kryms'koї ARSR, vmilo keruvala vzvodom, osobystym prykladom vela bijciv u bij z nenavysnym vorohom. U cyomu boju tov. Zavalij znyščyla 9 hitlerivciv".

Bezperečno, u cyomu dokumenti ne može ne "čiplyaty" formulyuvannya: "Perebuvajučy v polku z 13 lystopada 1943 roku…". Miž tym, ce duže važlyvyj ryadok dlya utočnennya poslužnoho spysku našoї heroїni. Pojasnennya take: u boju za stanycyu Kryms'ka vona bula poranena, likuvalasya, a potim bula napravlena na šestymisyačni kursy molodšyx lejtenantiv 56-ї armiї.

Nahorodnyj lyst Jevdokiї Zavalij na nahorodžennya ordenom Červonoї zirky za boї na Kubani j Kerčens'komu pivostrovi, 31 hrudnya 1943 roku 

U spohadax Je.M. Zavalij pro ci važlyvi obstavyny čytajemo: "Mene odrazu pryznaly "svoїm xlopcem", a pislya toho, jak ja vzyala v polon nimec'koho oficera, napravyly u viddilennya rozvidky, i nevdovzi ja stala komandyrom.

Duže važki boї jšly na Kubani, u rajoni stanyci Kryms'ka. Tam naša rota potrapyla v otočennya. U rozpal boju zahynuv komandyr, i ja , pomityvšy rozghublenist' bijciv, pidnyalas' u ves' "hihants'kyj" zrist, kryknula: "Rota, vpered, za mnoju!". Bijci pidnyalysya v ataku, i nam vdalosya prorvatysya z otočennya.

U cyomu boju ja otrymala svoje druhe poranennya. Os' tut i vykryly "Jevdokyma". Zaraxuvaly moї bojovi zasluhy i napravyly na šestymisyačni kursy molodšyx lejtenantiv u Frunze. Potim napravyly u 83-tyu bryhadu mors'koї pixoty. Doviryly vzvod".

Jak bačymo, znovu netočnist': perš niž buty zaraxovanoju do skladu 83-ї bryhady mors'kyx pixotynciv, hvardiї molodšyj lejtenant Je.M. Zavalij šče dejakyj čas vojuvala sered svoїx "suxoputnyx" odnopolčan.

Treba zaznačyty j te, ščo Jevdokija Mykolaїvna zvažylasya oprylyudnyty  svoju istoriju pro "Jevdokyma" lyše dekil'ka desyatkiv rokiv potomu, jak zakinčylasya vijna. Tomu zrozumilo, ščo v narysi V.O. Rudnoho jdet'sya pro vynaxidlyvi smilyvi včynky "sanitarky Dusi", jaki naspravdi na toj čas zdijsnyuvav "svij xlopec'" – "staršyj seržant Jevdokym".

Napryklad: "Perša її samostijna bojova operacija – polon nimec'koho oficera ta joho ordynarcya pid Mozdokom. Oficer spav v avtomašyni, joho vistovyj poliz po vodu u kolodyaz', zalyšyvšy u mašyni zbroju. Sanitarka Dusya pidibrala joho avtomat, dočekalas', poky vin nap’jet'sya, posadyla joho v avtomašynu do oficera, jakoho vže vstyhla zv’jazaty, i pryvezla їx u svoju častynu. Vona stala rozvidnyceju.

Dusya v bojax na Kavkazi pid stanyceju Kryms'ka i v Haryačomu Klyuči bula tryči poranena, odnoho razu kontužena, desyatky raziv xodyla u vorožyj tyl. Odnoho razu їj pryjšlosya prykynutysya pomerloju – nimec' tknuv її bahnetom, vona ne podala zvuku, i proležala tak do noči, a vnoči vypovzla do svoїx.

Akt pro vručennya Jevdokiї Zavalij medali "Za oboronu Kavkazu", 16 veresnya 1945 roku 

Inšym razom Dusya, komandujučy viddilennyam rozvidky, potrapyla v otočennya na berezi hirs'koї ričky. Dekil'ka dib rozvidnyky proležaly na snihu bez patroniv i xarčiv… A dali Dusya znajšla vyxid: – pryv’jazuvala do dereva na berezi  kinec' dovhoho provodu, jakyj namotuvala na ruku, i z dvoma plašč-nametamy kursuvala tudy i nazad. Tretyoho razu, koly vona povertalasya z "upakovanymy" u plašč-nakydku xarčamy, nimci pomityly її.

Provodu vony ne pobačyly i, vidkryvšy vohon', vvažaly, ščo vona ne zumije podolaty burnyj hirs'kyj potik. Pomylylysya. Koly vona vyskočyla zi svojeju nošeju na protyležnomu berezi i nimci znovu vidkryly vohon' – bulo pizno".

Druhoju bojovoju nahorodoju Je.M. Zavalij bula nahorodžena  vže u skladi 83-ї Červonoprapornoї ordena Suvorova II stupenya Novorosijs'koї okremoї mors'koї bryhady – odnijeї z najbil'š dijevyx i uslavlenyx sered častyn i z’jednan' mors'koї pixoty Vijs'kovo-Mors'koho flotu SRSR u roky nimec'ko-radyans'koї vijny.

Bojovyj šlyax cijeї dyviziї buv dovhym, skladnym i važkym. Її batal'jony braly učast' u p’jatnadcyaty zahal'novijs'kovyx operacijax, u tomu čysli j u tryox najbil'šyx desantnyx, – Kerčens'ko-Feodosijs'koї, Novorosijs'kij i Kerčens'kij, a takož u Kryms'kij, Jas'ko-Kyšynivs'kij, Bolhars'kij, Budapešts'kij, Videns'kij, Bratyslavs'ko-Brnovs'kij ta Praz'kij.

Z nahorodnoho lysta molodšoho lejtenanta Je.M Zavalij, komandyra vzvodu avtomatnykiv, do ordena Vitčyznyanoї vijny I stupenya vid 15 travnya 1944 roku dovidujemosya: "U boju zi znyščennya otočenoho uhrupovannya protyvnyka v rajoni na pivdennyj sxid vid selyšča Karan' tov. Zavalij pokazala zrazky mužnosti ta vidvahy.

Z hrupoju avtomatnykiv iz tryox bijciv vona pidibralasya  do vorožoho dzotu pid hradom kul' i kydkom protytankovoї hranaty pidirvala joho razom iz kulemetom ta harnizonom. Peršoju uvirvalasya v tranšeju protyvnyka, u korotkij, žorstokij sutyčci vona znyščyla blyz'ko 10 fryciv ta hranatamy zakydala stankovyj kulemet i 2 rotnyx minomety".

 Podannya na nahorodžennya Jevdokiї Zavalij ordenom Vitčyznyanoї vijny I-ho stupenya za boї pid selyščem Karan', 15 travnya 1944 roku

Cej dokument pidpysanyj hvardiї kapitanom O.O. Kuz'myčovym, komandyrom roty avtomatnykiv. Ce pid joho bezposerednim komanduvannyam "Dusyni hvardijci" vidznačylysya v bojax za Balaklavu pid Sevastopolem, u skladi pidrozdiliv Dunajs'koї vijs'kovoї flotyliї uspišno podolaly Dnistrovs'kyj lyman (Dusyu poranylo todi, koly її pidlehli vže uspišno zdijsnyly desant u rajoni Bilhorod-Dnistrovs'koho). 


A dali vysadžuvalysya desantom u rumuns'kij Konstanci, bolhars'kyx Varni ta Burhasi, juhoslavs'komu Byelhradi,  vidvojovuvaly  vulycyu za vulyceju v Budapešti, braly učast' u zdobutti uhors'kyx Esterhoma i Komarno, uspišno prosuvalysya do Brno i zakinčyly vijnu nepodalik Prahy.

Naočnym svidoctvom tomu je bojovi medali, čyslenni hramoty-podyaky Verxovnoho Holovnokomanduvannya, a takož hrupovi foto z bojovymy pobratymamy.

Do kincya vijny iz tryox desyatkiv svoїx pidlehlyx "lejtenant Dusya" vtratyla bil'še polovyny. Zghaduvala: "Tak i ne zvykla vtračaty. Kožnyj iz xlopciv i dosi stoїt' pered moїmy očyma. Pidnimaju їx v ataku: "Vzvod, za mnoju!" Holos-to u mene zavždy hrimkym buv. Doženut' mene i obxodyat', ščob prykryty… Spočatku, zvyčajno, xmykaly u mij bik. A ja volyu v kulak i vpered!

 Xotilosya pokazaty, ščo ja vmiju vojuvaty ne hirše čolovikiv. I vony zvykly do mene, staly považaty. Jakščo b vony ne pryjnyaly mene za komandyra, sto raziv bula b ubyta. Adže nimci polyuvaly za mnoju, vony zvaly mene "frau – čorna smert'". Kožnoho razu mene xlopci vryatovuvaly… Saško Koževnikov, Žora Dorofejev, Petro Moroz, try Dmytra – Vaklers'kyj, Sobynov i Sedyx…

Koly vperše z’javyvsya Ivan Posevnyx, to zmiryav mene prezyrlyvym okom i skazav: "Babi pidkoryatysya ne budu!". A v bojax za Budapešt prykryv mene vid kuli snajpera. Joho posmertno  nahorodženo ordenom Červonoї Zirky".

Je.M. Zavalij za učast' u vyzvolenni Budapešta bula nahorodžena  ordenom Červonoho Prapora. Todi, u lyutomu 1945 roku, ščob zaxopyty važlyvyj stratehičnyj ob’jekt protyvnyka, vzvod pid її komanduvannyam zmih uspišno vykorystaty pidzemni xody mis'koї kanalizaciї. Ale čoho ce naspravdi koštuvalo!

Z її spohadiv: "Zahin vysadyvsya z kateriv Dunajs'koї flotyliї, prorvav vorožu oboronu i zakripyvsya na okolyci Budapešta. Dali prosuvatysya ne vdavalosya. Retel'no obstežyvšy vsi zakutky, zvernuly uvahu na kanalizacijnyj lyuk. A ščo, jakby skorystatysya nym?

Unoči lyuk vidkryly. Z kolodyazya dyxnulo smorodom. Dvoje smil'čakiv spustylysya unyz. Vidkryvsya pidzemnyj kanal, kincya kraju ne vydko… "Sprobuvaty projty možna, – dopovily komandyru, – ale dux tam važkyj. Ce, mabut', kanal dlya skydannya nečystot. Ventylyaciї nemaje".

Bezperečno, bulo zamanlyvo: pidzemnym xodom pronyknuty v tyl voroha. Ale probytysya pry takomu smorodi? Zghadaly, ščo sered trofeїv je visimnadcyat' podušok iz kysnem. Os' koly vony znadobylysya!

U pidzemellya spustylosya trydcyat' rozvidnykiv. Ivan Šarypov, Vasyl' Utkin, Mykola Močalov, Hasan Husejnov, Fedir Xulipajev, Ivan Kozyryev, Ajaz Izmaїlov, Oleksandr Koževnykov, Jurij Korotkov, Heorhij Dorofejev, Oleksandr Kopijko, Dmytro Vopnyars'kyj, Ivan Posevnyx…Odna poduška na dvox. Zrobyt' bojec' odyn vdyx – druhyj i peredaje susidu.

Nahorodnyj lyst Jevdokiї Zavalij na nahorodžennya ordenom Lenina (zamist' jakoho її nahorodyly ordenom Červonoho prapora) za boї na Dunaї, 26 bereznya 1945 roku (počatok). 

Prosuvatysya bulo duže važko. Tunel' miscyamy to zvužuvavsya, to vyjavlyavsya nastil'ky nyz'kym, ščo pryxodylosya povzty. Ruky ta kolina pokrylysya lypkym brudom. Na šlyaxu traplyalysya vertykal'ni kolodyazi. Tak xotilosya vidkryty čavunnu kryšku lyuka i kovtnuty svižoho povitrya, ale ne možna vyjavlyaty sebe zavčasno…

Os' šče odyn lyuk. Oberežno pidnyaly kryšku i pobačyly: navkolo voroži tanky i avtomašyny. Cej lyuk buv pozadu odnoho iz tankiv. Odyn za odnym vypovzly moї rozvidnyky i rozplastalysya bilya tankiv ta avtomašyn. A vartovi ničoho ne pomityly. Xodyat' sobi tudy i nazad. Їx bezšumno znyaly.

Dveri u bunker ne začyneni. Pidzemne prymiščennya povne hitlerivciv. Bahato z nyx spaly... Dejaki pysaly lysty. Radyst vystukuvav jakes' povidomlennya čy donesennya… Rozvidnyky z poroha daly korotkoju avtomatnoju čerhoju…Zaxopleni znenac'ka nimci, pidnyaly dohory ruky. Zbroju sklaly v kutok.

Najbil'š cinnymy vyjavylysya operatyvni karty. "Osvoїvšy" bunker, povely z nyoho stril'bu. Na vulyci zčynylasya velyka panika. Ne rozumijučy, čomu strilyajut' z bunkera, nimci počaly strilyaty z avtomativ odyn v odnoho. Bezladnyj vohon' vidkryly takož їxni tankisty…

Sered polonenyx vyjavyvsya i heneral. Spočatku vin ne poviryv, ščo joho uzyaly v polon bijci pid komanduvannyam žinky, ale potim buv zmušenyj zmyrytysya i navit' vlasnoruč viddav meni svij "Val'ter"… Duže pam’jatnyj trofej".

Pislya zakinčennya boїv u Budapešti 83-tya bryhada mors'koї pixoty povernulasya do operatyvnoho pidporyadkuvannya komanduvača Dunajs'koї flotyliї. 10 bereznya 1945 roku u skladi 144-ho batal'jonu rota avtomatnykiv pid komanduvannyam O.O. Kuz'myčova bula perepravlena čerez Dunaj u dolynu Demeš i rozpočala pidhotovku do novoї desantnoї operaciї.

 Nahorodnyj lyst Jevdokiї Zavalij na nahorodžennya ordenom Lenina (zamist' jakoho її nahorodyly ordenom Červonoho prapora) za boї na Dunaї, 26 bereznya 1945 roku (zakinčennya)

Raniše na Dunaї desantnyky vysadžuvalysya na protyležnyj bereh, jakyj buv častkovo vidvojovanyj, – tam zazvyčaj vže zoseredžuvalasya artylerija ta punkty upravlinnya, jaki spryjaly korablyam pid čas proxodu do miscya vysadky i dopomahaly vesty bij na vorožomu berezi.

Teper obydva berehy dovžynoju 15 km, ščo buly namičeni do vysadky, perebuvaly v rukax protyvnyka. Po liniї frontu po obox cyx berehax voroh obladnav micni oboronni ukriplennya, zokrema vykorystav pidirvanyj mist bilya mista Esterhoma.

Operacija rozpočalasya pizno unoči 19 bereznya. Na perexodi dotrymuvalysya retel'noho maskuvannya. Proxid miž pidirvanymy konstrukcijamy mostu projšly za dopomohoju rozvidnykiv, jaki zmohly vysadytysya tut raniše na nevelyčkyx šlyupkax. Orijentujučys' na svitlo lixtarykiv rozvidnykiv, usi katery desantnykiv vdalo projšly ruїny mostu i pišly dali.

O druhij hodyni 20 bereznya, prorvavšys' čerez minni zahorodžennya, desantnyky narešti dosyahly miscya vysadky. Uže vranci protyvnyk styahnuv do cyoho rajonu tanky, artyleriju ta pixotni častyny. Osnovnym zavdannyam batal'jonu bulo ne dopustyty vidxid vorožyx vijs'k po šose Budapešt – Viden'.

Boї tryvaly čotyry doby. Za cej čas "Dusyn vzvod" razom z inšym vzvodom avtomatnykiv vytrymaly na vysoti "203" 39 pixotnyx i 9 tankovyx atak protyvnyka!

Iz spohadiv Jevdokiї Mykolaїvny: "I vse ž taky pidnyalysya na vysotu. Okopalysya. Za den' vidbyly čotyrnadcyat' atak. Patrony berehly, tomu strilyaly lyše prycil'no, ale druhoho dnya naši bojeprypasy zakinčylysya, a šče ani suxarya, ani kovtka vody. Vnoči pryletiv litak. Skynuv dva mišky iz prodovol'stvom, a inši nevdalo – odyn iz nyx poletiv pid ukis, a druhyj – začepyvsya za obryv.

Zrobyly sprobu distaty. Tryox matrosiv odrazu snajpery vbyly, a četvertyj, xoča i poranenyj u ruky i nohy, ale vin vse ž taky zumiv distaty cej mišok. Joho vbylo u toj moment, koly vin skydav mišok xlopcyam v okop… 23 bereznya operacija zakinčylasya, i my vozz’jednalysya z inšymy častynamy bryhady".

Po zakinčenni vijny Je.M. Zavalij perebuvala u rezervi Central'noї hrupy radyans'kyx vijs'k. Likuvalas', odnak čerez xvorobu ne zmohla dali perebuvaty na vijs'kovij službi. Demobilizuvalas' u hrudni 1946 roku (faktyčno, v dvadcyatyričnomu vici!).

 Jevdokija Zavalij (perša pravoruč) sered veteraniv Druhoї svitovoї vijny, m. Moskva, 1983 rik

Koly pryїxala providaty ridnyx u Novyj Buh, to po nočax dovodylosya čuty, jak vona kryčala: "Vzvod, sluxaj moju komandu!". A vranci prokydalasya u slyozax. Potim pereїxala do Kyjeva. Zakinčyla večirnyu školu № 16, kursy dlya pracivnykiv torhivli. A holovne – zustrila svoje dovhoočikuvane koxannya. Razom iz čolovikom vyxovaly syna i don'ku, dočekalysya onukiv i pravnukiv.

Majže čvert' viku Jevdokija Mykolaїvna propracyuvala v systemi radyans'koї deržavnoї torhivli, zokrema bula dyrektorom hastronomu № 720 na Podoli. Za trudovi dosyahnennya nahorodžena ordenom Žovtnevoї Revolyuciї (1976 rik). Z rokamy do dvox її bojovyx ordeniv vojennoho času (Vitčyznyanoї vijny I st., Červonoho Prapora), dodalysya šče Vitčyznyanoї vijny II stupenya (1985 rik) ta Bohdana Xmel'nyc'koho III stupenya (2009 rik).

Navit' nemožlyvo pidraxuvaty, skil'ky za povojenni roky Jevdokija Mykolaїvna provela zustričej iz moloddyu v Ukraїni ta za її mežamy! Zazvyčaj u sluxačiv do cijeї vidvažnoї, heroїčnoї žinky vyklykaly j vystačalo j dosyt' pikantni pytannya.

Vidpovidala: "Moї avtomatnyky nazyvaly mene po-čolovičomu: "Komandyr". Lyubov zakrutyty – i nemaje vzvodu, i nemaje komandyra. Ne daj Bože, ščob xtos' pobačyv moї slyozy! Ja ne mala prava buty slabkoju… Vyžyty na vijni možna, navit' žinci. Do lyuds'kyx vtrat zvyknuty nemožlyvo. Holovne – ne vtratyty pam’jati pro mynule, ne zradyty її. Na cyomu trymajet'sya svit".

Svitla Vam, Jevdokije Mykolaїvno, pam’jat'!

Stattyu opublikovano v ramkax specproektu "Vijna ne robyt' vynyatkiv. Žinoči istoriї Druhoї svitovoї" Ukraїns'koho instytutu nacional'noї pam’jati.

Dyvit'sya takož: 

Hitler, Stalin i Ukraїna. Bezžal'ni stratehiї

Druha svitova vijna po-ukraїns'ky. Dumky vitčyznyanyx istorykiv

Vid Dnipra do El'by. Jak ukraїnci zvil'nyaly Jevropu vid nacyzmu

Ostanni lysty iz Stalinhrada. Ščo pysaly nimci za dni do kapitulyaciї

Zabuti žertvy vijny. Radyans'ki vijs'kovopoloneni 1941-1943 rr. FOTO 

Bytva pid Xarkovom. Jak misto vperše vyzvolyly vid nacystiv

"Ševčenko z Ukraїny". Napysy na stinax Rejxstahu. 1945 rik

Čorna pixota. Skil'ky "čornosvytnykiv" znyščyv Stalin?

"Nepysana istorija". Rodynni perekazy pro Druhu svitovu



Temy: istorija Ukraїny, XX storiččya, druha svitova vijna, Červona armija, žinky



AVTORYZACIJa
Dlya avtoryzaciї vykorystovujte ti sami imja i parol', ščo i dlya komentuvannya publikacij na "Ukraїns'kij pravdi".


UVIJTYVIDMINYTY
Jakščo vy novyj čytač, bud' laska, zarejestrujtes'
Zabuly parol'?
Vy možete uvijty pid svoїm akauntom u social'nyx merežax:
Facebook   Twitter   Vkontakte