Ukraїns'ka pravda
Istoryčna pravda

Žertvy i mohyly v kyїvs'komu Mariїns'komu parku

08.02.2019 _ Oleksandr Kučeruk
Versija dlya druku

Bil'šovyky buly nekrofilamy. Svoїx heroїv vony ne xovaly jak hodyt'sya, na kladovyščax. Natomist' polyublyaly peretvoryuvaty na cvyntari hromads'ki miscya, central'ni plošči ta parky.

Bil'šovyky buly nekrofilamy. Vony buduvaly svij novyj svit na ruїnax svitu staroho.

Svoїx heroїv vony ne xovaly jak hodyt'sya, na kladovyščax. Vony prahnuly pomityty terytoriju mohylamy svoїx "heroїv". Bil'šovyky polyublyaly peretvoryuvaty na cvyntari central'ni plošči ta parky.

Ot podyvit'sya: de pislya zaveršennya Druhoї svitovoї vijny radyans'ka vlada vlaštovuvala riznomanitni brats'ki mohyly? U centri mist!

Cya praktyka – xoronyty svoї heroїv ne na kladovyščax, a u hromads'kyx miscyax počalas' šče vid 1917 roku.

Vperše bil'šovyky u Kyjevi buly vladoju u lyutomu 1918 roku. Vsyoho kil'ka tyžniv. Z 26 sičnya (8 lyutoho) do 1 bereznya. I za cej čas vony spromohlys' peretvoryty rozkišnyj Mariїns'kyj park na nekropol'. Na hazonax, jakymy šče neščodavno prohulyuvalas' impers'ka elita teper stojaly nadmohyl'ni xresty.

Mariїns'kyj palac. Počatok XX stolittya

U sični 1918 roku bil'šovyky včerhove sprobuvaly zaxopyty vladu u Kyjevi ta zbrojeju povalyty UNR. Vystupy zakolotnykiv v okremyx rajonax Kyjeva protyahom kil'kox dniv buv prydušeni.

Opir prodovžuvavsya lyše na terytoriї zavodu Arsenal. Nastup uryadovyx syl jšov z dvox bokiv odnočasno – z vulyci Moskovs'koї ta z boku Mariїns'koho parku čerez Mykil's'ki vorota.

"Pišly zranku Hajdamaky i Dorošenkivci na Arsenal, zdobuvajučy dom za domom. Ale maly taki važki vtraty, ščo švydko kynuto tudy sotnyu Sičovyx Stril'civ".

Vrešti, bil'šovykiv bulo podolano. Zakolot proty zakonnoї vlady UNR provalyvsya.

Odnak za kil'ka dniv z-za Dnipra do Kyjeva vstupyly rosijs'ki červonohvardijci.

Kyїv opynyvsya u moroci bil'šovyc'koї okupaciї.

Vidrazu ž pislya vstupu bil'šovykiv do mista nova vlada orhanizuvala poxorony zahyblyx u povstanni ta v čas boїv.

"Z 1-ho po 5 lyutoho kyїvs'kyj proletariat xoronyv žertvy Sičnevoho povstannya v Mariїns'komu parkovi".

Bil'šovyc'kyj poxoron u Mariїns'komu parku. Lyutyj 1918 roku

Dlya poxoronu žertv na terytoriї parku bulo pidhotovleno dvi velyki mohyl'ni jamy.

V odnij, deščo podali vid kraju parku, poxovaly ukraїns'kyx borciv, poskydavšy tila do spil'noї mohyly bez trun i, zrozumilo, bez naležnoho pošanuvannya.

Skil'ky tam bulo poxovano dovidatysya važko. Ale ledve čy їx bulo menše, niž oboronciv Arsenalu. Bo zavždy čyslo žertv sered nastupajučyx pry šturmi značno perevažaje čyslo zahyblyx oboronciv.

Lokalizuvaty na miscevosti brats'ku mohylu zaxysnykiv ukraїns'koї vlady nemožlyvo. Pervisno na nij ne bulo vstanovleno nijakyx poznačok, a zghodom bil'šovyc'ka vlada zrobyla use, ščob pro neї zabuly.

Natomist' "svoїx" bil'šovyky xovaly z osoblyvymy počestyamy. Tohočasna hazeta pyše:

"U nedilyu 4 (17) lyutoho vidbuvsya uročystyj poxoron žertv, ščo zahynuly pid čas krivavyx podij u Kyjevi, kotri borolysya na boci sovyets'koї vlady… u Mariїns'komu parku buly vyryti dvi velyčeznyx brats'kyx mohyly" do jakyx "opuščeno kil'ka sot čornyx trun".

Vkazivka na "kil'ka sot" potrebuje perevirky i utočnennya. Bil'šovyky lyubyly perebil'šuvaty cyfrovi dani v toj čy inšyj bik.

Zbereženi fotohrafiї poxoron, dozvolyajut' vyznačyty pryblyzni rozmiry poxoval'noї jamy – 8x20 m, cebto blyz'ko 160 m2. Jakščo vzyaty plošču odnijeї truny v 1 kvadratnyj metr, to v jami mohlo pomistytysya do 160 trun.

Jakščo truny stavylysya v dva "poverxy", to ce zahal'na kil'kist' može syahaty 320.

Ale najavni fotohrafiї ne pidtverdžujut' dvopoverxovist' poxovannya.

Zghodom v radyans'kij literaturi, osoblyvo publicystyčnyj, čyslo poxovanyx u lyutoho 1918 roku v Mariїns'komu parkovi, postupovo zbil'šuvalasya do 1000. Cyu cyfru nazyvav u 1921 roci holova Radnarkomu USRR Volodymyr Zatons'kyj.

Mohyla žertv sičnevyx podij 1918 roku. Polyvannya klumb. foto. 1934 rik.

Dlya bil'šovyc'koї propahandy zavždy bulo xarakternym hiperbolizacija vlasnyx vtrat. Vony tym samym pidkreslyuvaly vlasni zusyllya i zasluhy pered "revolyucijeju".

Xarakterno, ščo bil'šovyky, ne zvažajučy na svoju ideolohičnu ateїstyčnist', xovaly zahyblyx za relihijnymy obryadamy.

Za pravoslavnymy služyly panaxydu. Pravda ne na misci poxovannya, a u Volodymyrs'komu sobori. Jevreїv, vidpovidno, za iudejs'kym obryadom.

V nastupni dni dodatkovo vyjavleni trupy zvozyly syudy i xovaly v novyx spil'nyx mohylax, ale vže bez pafosu i mitynhiv. Ci dodatkovi poxovannya praktyčno ne fiksuvalysya, tak ščo ni kil'kist' ni miscya poxovannya nevidomi.

31 sičnya (13 lyutoho) 1918 roku v isnujuču brats'ku mohylu v Mariїns'komu parkovi poxovaly odnoho z kerivnykiv antyderžavnoho zakolotu sičnya 1918 roku Oleksandra (Azefa) Horvica, koly "trup tov. Horvyca najšly na berezi Dnipra".

3 (16) lyutoho do cijeї spil'noї mohyly perepoxovaly zahyblu na počatku lyutoho aktyvnu bil'šovyčku Halynu Timofyejevu.

Nekropol' Mariїns'koho parku. 1934 r.

Nastupnoho dnya, tobto 4 (17) lyutoho syudy ž perepoxovaly z Bajkovoho kladovyšča Leonida P’jatakova. Vin očolyuvav vijs'kovu orhanizaciju Kyїvs'koho komitetu bil'šovyc'koho vidlamku Rosijs'koї social-demokratyčnoї partiї.

Obstavyny joho vbyvstva dosi ostatočno ne vyjasneni. V nič na 25 hrudnya (7 sičnya) joho zabraly z domu nevidomi kozaky. Šyrylys' čutky ta povidomlennya, ščo joho niby-to vtopyly u Dnipri – "pustyly pid lid".

Odnak, 16 (29) sičnya poblyzu stanciї Kyїv-Volyns'kyj bulo vyjavleno tilo, u jakomu upiznaly Leonida Pʼjatakova. U presi zčynyvsya halas – "borcya za svobodu robitnyčoho klasu vbyly ukraїnci".

Jak zaznačav u vlasnoručnyx pokazax brat pokijnoho Oleksandr, vbytoho poxovano na Luk’janivs'komu kladovyšči. A zghodom "po rozporyadžennyu bil'šovykiv tilo brata vidkopaly i 4-ho lyutoho poxovaly razom z inšymy bil'šovykamy u Mariїns'komu parkovi".

U 1927 roci v parku v pam’jat' pro poxovanyx u spil'nij mohyli lyutoho 1918 roku vstanovyly skromnyj nevysokyj nadhrobok z vmontovanym bronzovym barel'jefom skul'ptora Volodymyra Klimova.

Nadhrobok mistyv napys rosijs'koju movoju "Večnaja pamyat' borcam za svobodu. X. 1917-1927 oktyabr'".

Nadhrobok mohyly žertv sičnevyx podij 1918 r. Foto. 1934 r.

Roztašovanyj vin deščo ostoron' pravoruč i v hlyb parku. Čy spivpadaje roztašuvannya nadhrobku z samoju mohyloju skazaty važko. Švydše ce umovnyj pam’jatnyk (kenotaf), a ne nadhrobok na dijsnij mohyli.

Pam’jatnyk demontovanyj v čas Druhoї svitovoї vijny. Sam že bronzovyj barel'jef Volodymyra Klymova zberihsya. 1951 roku joho vstanovleno na inšomu postamenti.

Hotujučys' do čerhovoho juvileju pryxodu do vlady 1967 roku v pam’jat' pro "borciv" vidkryto novyj, statuarnyj pam’jatnyk. Joho avtoramy buly skul'ptor Vasyl' Vinajkin ta arxitektor Vasyl' Hnyezdylov.

I u cej novyj pamʼjatnyk zboku na postamenti vmontuvaly barel'jef Volodymyra Klimova z nadhrobku 1927 roku.

Zaznačymo, ščo pam’jatnyk 1967 roku zvedeno zovsim v inšomu misci i nijakoho zvʼjazku z mohyloju 1918 roku ta navit' kenotafom 1927 roku ne maje.

Bil'šovyky vstanovyly u Kyїvi režym teroru. Lyudy znykaly prosto na vulycyax, vyjšovšy za xlibom. Xodyly čutky, ščo bil'šovyky rozstrilyuvaly za predʼjavlennya posvidčennya, vydane Central'noju Radoju, za vyšyvanku čy kozac'ki vusa.

Člen Central'noї Rady Serhij Jefremov, jakyj zalyšyvsya v okupovanomu Kyjevi, promovysto oxarakteryzuvav toj korotkyj period rosijs'ko-bil'šovyc'koї okupacijnoї vlady u Kyjevi: "Boževillya j strax litav nad mistom i dedali nabyrav takyx ohydnyx form, ščo dyxaty robylos' nemožlyvo".

Červonyj teror u Kyjevi (i ne lyše tut) za korotkyj čas perebuvannya v misti bil'šovyc'kyx okupants'kyx vijs'k buv "nadproduktyvnym".

Čyslo vbytyx obraxovuvalosya za riznymy danymy vid 2 do 5 tysyač osib. Perevažno ce službovci, vijs'kovi, intelihencija, robitnyctvo ta vijs'kovi, za bil'šovyc'koju terminolohijeju "kontrrevolyucionery".

Buly sered zahyblyx i cilkom vypadkovi osoby. Odnočasno prokotylasya xvylya maroderstva, nasyl'stva i hrabunku.

Odnym z misc' masovyx rozstriliv i poxovan' stav Mariїns'kyj park. V palaci veršyly "pravosuddya". Tut utrymuvaly v’jazniv i zaručnykiv.

Park stav miscem rozstriliv. Tila skydaly do vykopanyx jam i zahortaly zemleju, tak ščo misce poxovannya vydilyalysya lyše perekopanoju dilyankoju zemli.

Sered rozstrilyanyx rosijs'ko-bil'šovyc'kymy okupantamy Heneral'nyj sekretar zemel'nyx sprav uryadu UNR Bohdan Zarudnyj, člen Ukraїns'koї Central'noї Rady Leonard Bočkovs'kyj ta spivrobitnyk (redaktor) hazety "Narodna volya" člen Central'noї Rady Isak Puhač.

Člen Central'noї Rady Isak Puhač, rozstrilyanyj bil'šovykamy ta, jmovirno, poxovanyj, v Mariїns'komu parku

Jak pysala po svižyx slidax, pislya zvil'nennya Kyjeva vid rosijs'ko-bil'šovyc'kyx vijs'k, hazeta "Borot'ba"

"šče nedavno buly vony vsi miž namy, v tisnomu tovarys'komu hurti. Koly nad Kyjevom litaly šrapneli i na vulycyax svystily kuli, hurtok našyx tovaryšiv, oburenyj tym ščo stalosya, zatryvoženyj majbutnim nervovo obmirkovuvav bižuči podiї.

Vony vsi buly z namy i svoїm veselym nastrojem vlyvaly svitlo spokoju v zahal'nu tryvohu. Nemov syohodni baču sxože na Xrystove oblyččya Bočkovs'koho, dytyaču usmišku Zarudnoho i dobrodušnyj usmix Puhača.

… vsi try sydily v pomeškanni Puhača i pyly čaj. V kimnatu uvijšly matrosy i poproxaly posvidčen'.

Ne znajučy pro te, ščo Kyїv v rukax bol'ševyc'koho vijs'ka, pokazaly posvidčennya členiv Central'noї Rady.

"Nam takyx i treba", — vidpovily matrosy i povely їx do palacu… Buv sonyačnyj, čudovyj zymovyj ranok. … U večeri v Maryїns'komu parku їx rozstrilyano".

Člen Ukraїns'koї Central'noї Rady Bohdan Zarudnyj. Zahynuv v Mariїns'komu parku vid ruk bil'šovykiv. Foto. 1917 r.

Za informacijeju Červonoho Xresta: "u Kyjevi za 10 den' bil'šovyc'koho panuvannya rozstrilyano bulo bil'še 5 tysyač čolovik, ščo bil'šovyky vvažaly kontrrevolyucioneramy.

Osoblyvo bahato rozstrilyuvaly "krasnohvardejci" Muravjova u perši dni panuvannya bol'ševykov — 26, 27, i 28 sičnya (daty za starym stylem - Avt.). Todi v Maryїns'komu parku (kolo palacu) bezperestanno rozlyahalys' postrily.

Rozstrilyuvaly lyudej cilymy hurtkamy po kil'ka desyat' duš. […] Samyx ukraїnciv-himnazystiv, jaki buly v bojovomu kureni eseriv ta u "Vil'nomu kozactvi", j zalyšylysya u Kyjevi, koly inše vijs'ko vyjšlo, rozstrilyano 168 duš.

Z "Mors'koho kurinnya" rozstrilyano bulo 25 matrosiv, jaki navit' ne bylys' iz bol'ševykamy, a "doderžuvaly nejtralitetu".

Hazeta vkazuje, ščo "krim Maryїns'koho parku bahato rozstrilyuvaly bil'šovyky lyudej šče na Čerepanovij hori (za fabrykoju Duvana), na Laboratornij ta Dilovij vulycyax i po ynšyx miscyax".

Bil'šovyc'ke džerelo vyznalo deščo menše čyslo žertv: "Raxujučy tyx, ščo їx bulo rozstrilyano na vulycyax vid teroru, koly vijs'ko vderlosya do mista … zahal'nu cyfru žertov vid bil'šovyc'koho nastupu na Kyїv navryad čy možna vvažaty bil'šu nad 1500-2000 čolovika".

Člen Ukraїns'koї Central'noї Rady Leonard Bočkovs'kyj. Rozstrilyanyj bil'šovykamy u Mariїns'komu parku. Malyunok. 1917 r.

A tak pysav učasnyk i svidok podij heneral'nyj sekretar prodovol'čyx sprav UNR Mykola Kovalevs'kyj:

"U Mariїns'komu parku, de stojav samitnyj cars'kyj palac, uryaduvav štab Muravjova i ČK pid provodom zavždy p’janoho čekista Polujanova. Syudy zvozyly červonohvardijci areštovanyx kyjan i tut že v Mariїns'komu parku їx rozstrilyuvaly.

… Čyslo žertv bol'ševyc'koho teroru nikoly ne bulo ustalene, ale vono syahalo na pidstavi našyx obraxunkiv ščonajmenše p’jaty-šesty tysyač. Kyїv zaplatyv dorohu cinu za ce perše znajomstvo z bil'šovykamy".

A ce svidčennya rosijanyna:

"Rozkydani na plošči i po dorižkax parku rozdyahneni tila, miž jakymy brodyly holodni sobaky; vsyudy krov, prosočenyj snih, bahato ležaly z vsunutym v rot "červonym kvytkom" u dejakyx pal'ci buly skladeni dlya xresta.

… Ale ne vstyhla šče zemlya uvibraty prolytu krov, jak nova vlada orhanizuvala 3 lyutoho, tobto čerez tyžden', z velykoju pompoju cyvil'ni poxorony "žertv revolyuciї". Xovaly 300 lyudej, v bil'šosti nevpiznanyx nevynnyx žertv…".

Vlasne bil'šist' z tyx, ščo buly opiznani, rodyči xovaly samostijno na mis'kyx kladovyščax.

V berezni 1918 roku pislya povernennya do Kyjeva ukraїns'koї vlady bula provedena eksghumacija častyny poxovan'.

Opublikovanyj v presi 6 (19) bereznya 1918 roku nakaz Kyїvs'koho huberns'koho komendanta Kostyantyna Prisovs'koho povidomlyav, ščo "Pid čas bol'ševyc'koho povstannya v Kyjevi po usix usyudax zostalosya bahato trupiv ubijenyx, perevažno ukraїnciv, jaki ne buly poxovani bil'šovyc'kym uryadom.

Poxoron žertv vidbudet'sya 10 bereznya. Tomu nakazuju Mis'komu samovryaduvannyu i vsim hromadyanam vžyty vsix zaxodiv, ščob trupy buly zneseni v anatomičnyj teatr i Oleksandrivs'ku likarnyu i, po možlyvosti, opiznani".

Hazetne ohološennya pro orhanizaciju poxoronu "žertv hromadyans'koї vijny"

Zaznačymo, ščo todi ž značnu častynu žertv bil'šovyc'koho pohromu v Kyjevi bulo poxovano v inšomu misci – na Zvirynci "na novomu brats'komu kladovyšči, de v brats'kij mohyli buly poxovani usi zahybli".

Koho vdalosya opiznaty rodyčam, to їx perepoxovaly na mis'kyx kladovyščax. Častynu že vbytyx pislya vidspivuvannya zalyšyly v mohyli v parku, na jakij ustanovyly xresta.

Poxovannya žertv červonoho teroru vidbuvalysya napivstyxijno i xaotyčno. Vyznačyty čyslo poxovanyx žertv v Mariїns'komu parkovi nemožlyvo, jdet'sya pro odnu-dvi tysyači, tak samo ne možlyvo lokalizuvaty miscya cyx poxovan'.

Za svidčennyamy očevydcya Mykoly Poletyky, Mariїns'kyj park buv peretvorenyj v mohyl'nyk, "trupnyj zapax dva roky otrujuvav povitrya dlya meškanciv Instytuts'koї i Oleksandrivs'koї vulyc'".

Ce bulo nastil'ky nesterpno, ščo kyjany neodnorazovo zvertalysya do mis'koї vlady z proxannyam vžyty vidpovidnyx zaxodiv.

Pislya "uročystyx" poxoroniv bil'šist' poxovan', vklyučno z spil'nymy mohylamy v Mariїns'komu parkovi ne dohlyadalysya, postupovo zanepadaly. Na mohylax praktyčno ne bulo nadhrobnyx pam’jatnykiv. Ne bulo navit' elementarnyx tablyčok.

Bil'šovyc'ka vlada ne mohla dbaty pro mohyly zaxysnykiv ukraїns'koї deržavnosti, vijs'kovyx, učasnykiv prydušennya bil'šovyc'kyx zakolotiv toščo.

Bil'šovyc'ka vlada takož ne duže to j dbala i pro mohyly "svoїx". Postupovo pro poxovanyx zabuvaly. Do toho ž okremi z nyx z časom potrapyly v katehoriju, jakščo ne "vorohiv narodu", to do čysla polityčno "neblahonadijnyx" toščo.

Kardynal'ni zminy nastaly koly 1934 roku stolycya USRR povernulasya z Xarkova do Kyjeva. Dosyt' operatyvno cerkvu rozibraly.

Oleksandrivs'ka cerkva u Mariїns'komu parku. foto. Počatok XX stolittya.

Terytoriju parku rekonstrujuvaly. Nekropol' za vkazivkoju komunistyčnoho haulyajtera Pavla Postyševa "uporyadkuvaly". Faktyčno prosto rozrivnyaly mohyly i poklady tam asfal't ta vysadyly kušči.

Tož pered Druhoju svitovoju vijnoju v Mariїns'komu parkovi zalyšylysya odna spil'na mohyla – poxovannya lystopada 1917 roku, skromnyj pam’jatnyk zahyblym v povstanni 1918 roku ta kenotaf na mohyli Andrija Ivanova.

U čas Druhoї svitovoї vijny, jak vkazuje radyans'ke džerelo, "nimec'ko-fašysts'ki zaharbnyky v period tymčasovoї okupaciї zrivnyaly mohyly zemleju, a pam’jatnyky zrujnuvaly".

Todi ž buly demontovani inši znaky i symvoly komunistyčnoho režymu, zokrema j pam’jatnyk-harmatu na Arsenal's'kij plošči.

Pislya vijny ci try memorial'ni ob’jekty bulo vidnovleno ne pryv’jazujučy їx do real'nyx misc' poxovannya, faktyčno ce kenotafy ta pam’jatnyky rosijs'ko-bil'šovyc'koї prysutnosti. Pora ščos' minyaty.

Šyrše pro podiї Ukraїns'koї revolyuciї 1917-1921 rokiv ta poxovannya v Mariїns'komu parkovi možna oznajomytysya v knyzi Oleksandra Kučeruka "Nekropol' Mariїns'koho parku", ščo vyjšla naprykinci 2018 roku.