Ukraїns'ka pravda
Istoryčna pravda

Na pomič ridnij zemli. Holod 1921-1923 rr. i ukraїns'ka presa Kanady

02.03.2017 _ Ihor Bihun
Versija dlya druku

"Hospodars'ka kriza na vsix zemlyax ukraїns'kyx nečuvana za vsyu istoriju... "Komunizm" zrunuvav do-ščenty žytye hospodars'ke, doїv nadbanye poperednyx rokiv, i teper holod i smert' zahlyadat' v viči narodovy našomu", — pysala hazeta "Kanadyjs'kyj farmer" 27 žovtnya 1921 roku.

Sluxajte, sluxajte kryk iz bezodni,

Našu molytvu horyaču...

Vy, ščo obidaly j syti syohodni,

Kyn'te xoč škiru sobaču!

Z virša Oleksandra Olesya, nadrukovanoho v hazetax

"Kanadijs'kyj ranok" i "Kanadyjs'kyj ukraїnec'" v 1922 roci.

Zaraz uže dosyt' vidomo pro zusyllya zaxidnyx ukraїnciv ta "lyudej pravdy" z inšyx kraїn donesty svitovi pravdyvu informaciju pro Holodomor. Žurnalisty tajemno fiksuvaly kartyny opuxlyx vid nedoїdannya selyan ta publikuvaly motorošni reportaži u svoїx hazetax.

Hromads'ki dijači zbyraly dopomohu holodujučym i namahalysya dostukatysya do mižnarodnyx orhanizacij ta uryadiv demokratyčnyx kraїn. Duxovenstvo Hreko-katolyc'koї cerkvy informuvalo Vatykan pro radyans'kyj henocyd ukraїns'koho narodu.

Prote Holodomor 1932-1933 buv ne peršym holodom na ukraїns'kyx zemlyax. Protyahom 1921-1923 rokiv masovyj holod oxopyv pivdenni huberniї Radyans'koї Ukraїny.

Rozruxa pislya vijny z bilohvardijcyamy ta nacional'nymy deržavamy, nevrožaj ta holod na Povolži sponukaly Radu Narodnyx Komisariv Rosiї vyrišyty problemy za raxunok ukraїns'koho xliba. Ukraїns'ke zbižžya jšlo na Povolžya, v Petrohrad, inši promyslovi centry ta na eksport zamist' toho, ščob hoduvaty tyx, xto joho vyrostyv.

Ukraїnci za kordonom pyl'no slidkuvaly za stanovyščem sprav v Ukraїni, jaka šče nedavno borolasya za svoju nezaležnist'. Osoblyvo – ukraїns'ka diaspora v Kanadi, odna z najbil'šyx ta najaktyvnišyx sered zakordonnyx hromad ukraїnciv.

Holod 1921-1923 rokiv buv odnijeju z central'nyx tem ukraїns'koї presy Kanady toho času. Naša diaspora vydavala todi p’jat' velykyx hazet ukraїns'koju movoju. Kožna z hazet mala za soboju pevne hromads'ko-polityčne seredovyšče, ščo vyznačalo tonal'nist' časopysu. Tomu často ci mas-media konkuruvaly čy navit' vorohuvaly miž soboju.

Čotyry hazety vidnosyt' istoryk, profesor Kvebeks'koho universytetu Roman Serbyn do "patriotyčnoho" taboru. Ce jevanhelists'kyj  "Kanadijs'kyj ranok", katolyc'kyj "Kanadyjs'kyj ukraїnec'", pravoslavnyj "Ukraїns'kyj holos" i zahal'nohromads'kyj "Kanadyjs'kyj farmer". 

Popry pevni rozbižnosti vsix їx jednalo nehatyvne stavlennya do komunizmu. Їxni seredovyšča vvažaly Ukraїnu okupovanoju bil'šovyc'koju Rosijeju.

"Kanadijs'kyj ranok" vydavaly v 1920-1960 rokax ukraїnci - jevanhel's'ki xrystyjany, do jakyx zghodom dolučylysya inši tečiї protestantyzmu. V 1961 roci hazeta bula perejmenovana na "Jevanhel's'kyj ranok". 

Їm protystojaly "Ukraїns'ki robitnyči visti" — proradyans'ka hazeta kanads'kyx ukraїns'kyx komunistiv. "URV" vvažaly sebe vyraznykom interesiv proletariatu ta bidnyx fermeriv ukraїns'koho poxodžennya v Kanadi.

Hazetni publikaciї pro holod — ce svojeridne dzerkalo istoryčnyx podij, jake pokazuje jak vidobražaly social'nu katastrofu na ridnyx zemlyax rizni polityčni seredovyšča za okeanom. Najpovnišu pidbirku takyx publikacij mistyt' zbirnyk "Holod 1921—1923 i ukraїns'ka presa v Kanadi" (Toronto, 1995), vporyadkovanyj Romanom Serbynym.

Povidomlennya pro holod v Ukraїni počaly z’javlyatysya na storinkax ukraїns'kyx časopysiv z červnya 1921 roku i ne sxodyly zi špal't protyahom nastupnyx dvox rokiv — do oseni 1923-ho.

Speršu ce buly zamitky pro nevrožaj,  dali — povidomlennya j analityka pro masštaby holodu ta dopomohu blahodijnyx orhanizacij, a takož polemika z komunistamy.

Očikuvano, ščo peršymy zabyly na spolox same "patriotyčni" časopysy. 

31 serpnya 1921 roku v "Ukraїns'komu holosi" z’javylasya zamitka "Holod na Ukraїni". Hazeta povidomlyala pro velykyj nevrožaj u Katerynoslavs'kij ta Donec'kij hubernijax. "Polahodyty її katy Ukraїny – bol'ševyky – zvyčajno, ne v syli", — pysav avtor publikaciї.

A "Kanadyjs'kyj ukraїnec'", jakyj vyjšov toho ž dnya, povidomlyav navit' pro "holodovi povstannya na livoberežnij Ukraїni", proty jakyx radyans'kyj uryad zastosuvav kavalerijs'ku armiju.

"Povin' holodnyx moskaliv zalyvaje Ukraїnu", — bidkavsya "Kanadyjs'kyj farmer" 1 veresnya 1921 roku.

Publikaciї takoho zmistu namahalysya nivelyuvaty komunistyčni "Ukraїns'ki robitnyči visty". U zamitci "Položenye na Radyans'kij Ukraїni" (3 veresnya 1921-ho) nevidomyj avtor perekonuvav čytačiv, ščo nijakyx povstan' v Ukraїni nemaje, a Radyans'ka Ukraїna – ce "samostijna proletars'ka deržava", v jakij radyans'ka vlada "vsima sylamy posoblyaje rozvytkovi ukraїns'koї kul'tury".

Tverdžennya pro te, ščo Ukraїna perebuvaje pid okupacijeju Radyans'koї Rosiї, hazeta tavruvala "zlobnoju, bezpidstavnoju klevetoju vorohiv radyans'koї Ukraїny".

Vyhlyad peredovyci kanads'koї hazety "Ukraїns'kyj holos" za berezen' 1918 roku. Hazeta počala vyxodyty 16 bereznya 1910 roku j vydajet'sya u Vinnipezi doteper. 

Providnoju temoju "URV" v toj čas buv holod u Rosiї ta na Povolži zokrema. Hazeta dokladno vysvitlyuvala, skil'ky dopomohy zibraly robitnyky, prymirom, Šveciї, Avstriї čy vlasne Ukraїny dlya rosijs'kyx holodnyx i zaklykala robyty požertvy svoїx čytačiv.

"Xoč robitnyky v Kelgary perežyly tyažkyj čas teperišnoї krizy, to vse-ž ne zabuly vony svoїx tovaryšiv, poterpivšyx vid posuxy v Sov. Rosiї […] V Kelgary robitnyky zibraly do teper na pomič holodujučym okolo $ 400.00", zrazok typovoho povidomlennya v "Ukraїns'kyx robitnyčyx vistyax". Pro holod v Ukraїni — ani slova.

U toj čas, jak toj že "Kanadyjs'kyj farmer" 27 žovtnya pysav pro 6 mln hromadyan Ukraїny, jaki holoduvaly. "Hospodars'ka kriza na vsix zemlyax ukraїns'kyx nečuvana za vsyu istoriju.., — konstatuvala hazeta — "Komunizm" zrunuvav do-ščenty žytye hospodars'ke, doїv nadbanye poperednyx rokiv, i teper holod i smert' zahlyadat' v viči narodovy našomu".

"Kanadyjs'kyj ukraїnec'" 7 hrudnya 1921 roku pysav: "Komisija dopomohy na Ukraїni, na čoli jakoї stav Petrovs'kyj, pryznala, ščo pomič neobxidna v Katerynoslavs'kij, Zaporožs'kij, Donec'kij ta Odes'kij gub. V urožajnyx gubernijax Ukraїny pislya postanovy komisiї bude roztašovano 75 000 ditej z Povolža".

Ukraїns'ka presa Kanady: vid "Holosu" do "Čutok"

Z cym povidomlennyam kontrastujut' materialy "URV": "Xarčeva kriza v Donec'kim basejni skinyla sya. Ščodnya prybuvajut' tu novi poїzdy zi zbižem". I v nastupnomu čysli — pro blahodijnyj koncert symfoničnoho orkestru u Vinnipezi, čystyj doxid jakoho pišov na fond holodujučoho naselennya Radyans'koї Rosiї.

Lyše z počatkom 1922 roku na špal'tax "URV" povoli z’javlyajut'sya publikaciї, de vyznajet'sya, ščo Ukraїna tež holoduje. 25 sičnya bulo nadrukovano koroten'ku — na dva rečennya — zamitku "Deržavna dopomoha holodujučym na Ukraїni".

U nij čy ne vperše komunistyčnyj časopys Kanady vyznavav, ščo "vid posuxy poterpily tyažko kil'kanadcyat' povitiv v gubernijax Odes'kij, Mykolaїvs'kij, Katerynoslavs'kij i Zaporožs'kij". Krim toho, povidomlyalosya pro 6 mln pudiv zbižžya, jaki Ukraїns'ka ekonomična rada uxvalyla vydilyty holodujučym hubernijam.

 Xvori dity v sil's'kij likarni v holodnomu seli. Foto nadrukovano vperše u l'vivs'kij hazeti socialistiv "Zemlya i volya". 28 červnya 1922 roku peredrukovano v "Kanadyjs'komu ukraїncevi".

Dali pro ce hazeti dovodyt'sya pysaty vse častiše. Uže 4 lyutoho vyxodyt' zamitka "Na borot'bu z holodom". Pomiž vidomostyamy pro zaxody, jaki vžyvav na dopomohu holodnym hubernial'nyj z’їzd Rad, čytač može dovidatysya, ščo na toj moment holoduvala vže četverta častyna Ukraїns'koї respubliky.

Odnočasno publikujet'sya j redakcijna stattya "Holod v poludnevij Ukraїni". "Doteper my čuly lyše pro holod v Pryvolžu, v Sovits'kij Rosiї, a os' poslidnimy časamy pryxodyt' ščoraz bil'še vistej pro druhe male Pryvolže i na Radyans'kij Ukraїni".

Po suti, stattya pobudovana na perekazi zmistu statej redaktora oficijnoho drukovanoho orhanu uryadu USRR "Visti" Vasylya Blakytnoho ta odes'koї hazety "Stanok".

Vyjavlyajet'sya, na Zaporižži ta Odeščyni "vže mrut' lyudy, vže hulyajut' cynga i pošestni xvoroby, vse bil'še rozvyvajet'sya uholovščyna na grunti holodu".  A najbil'še poterpilo vid holodu naselennya Dniprovs'koho povitu — nehajnoї dopomohy potrebuvalo 100 tys. osib naselennya.

Redakcija zapevnyala, ščo "radyans'ka vlada na Ukraїni robyt' vse, ščo v її sylax, ščob zaradyty neščastyu". Odnak, išlosya dali, vse odno bez dopomohy z-za kordonu z holodom vporatysya ne vdast'sya. Stattya zakinčuvalasya zaklykom do kanads'kyx ukraїnciv robyty požertvy na koryst' holodujučyx v Ukraїni.

"Ukraїns'ki robitnyči visti" v osnovnomu peredrukovuvaly statti oficijnyx radyans'kyx časopysiv ta informahencij. Tomu j stupin' zahlyblennya v temu holodu v Ukraїni zaležav vid toho, naskil'ky vidkryto pro ce hovoryat' kerivnyky USRR.

Oficijni radyans'ki "pres-relizy" buly odnym iz džerel i dlya "patriotyčnyx" ukraїns'kyx mas-media v Kanadi (jak, napryklad, stattyu zi zghadanoho "Stanka" pro holod na Odeščyni peredrukuvav "Kanadyjs'kyj ranok"). Utim, zazvyčaj, vony spyralysya na informaciju z jevropejs'kyx ZMI, dani emihrantiv z Ukraїny, a takož zvity mižnarodnyx orhanizacij z dopomohy holodujučym, jaki dijaly na ukraїns'kyx zemlyax. 

Mapa holodu, jaku nadrukuvala varšavs'ka hazeta "Ukraїns'ka trybuna", Č. 119 (25 veresnya 1921 roku). 

Takoju bula Amerykans'ka dopomohova administracija (ARA, American Relief Administration). 3 lyutoho 1922 roku uryad USRR uklav uhodu z ARA pro zakupivlyu nasinnya ta xarčiv u SŠA na sumu 2 mln dolariv.

Inšoju velykoju orhanizacijeju z dopomohy holodnym v Ukraїni ta Rosiї buv Komitet mižnarodnoї dopomohy Radyans'kij Rosiї pid provodom vidomoho norvez'koho mandrivnyka Frit'jofa Nansena. Z 1 bereznya 1922 roku dijal'nist' Komitetu special'noju uhodoju miž nym i predstavnykom uryadu USRR Xrystyjanom Rakovs'kym pošyryly j  na Ukraїnu — zafiksuvaly "Ukraїns'ki robitnyči visty".

1 bereznya 1922 roku "URV" opublikuvaly zamitku pro vizyt predstavnyka ARA Xatčynsona do Jelysavethrada (nyni — Kropyvnyc'kyj). "Straxittya Nadvolža ničoho v porivnanyu z tym, ščo my bačymo na Zaporožu", — takymy buly joho perši vražennya pro Holod v Ukraїni.

Jedynym sposobom, jakym ukraїns'ka diaspora mohla dopomohty Bat'kivščyni, buly požertvy. Ruporom dobročynnyx kampanij i staly hazety.

Protyahom 1922 roku "Ukraїns'ki robitnyči visty" nadrukuvaly bilya 110 materialiv  stosovno zboru koštiv na dopomohu holodujučym u Radyans'kij Ukraїni. Zdebil'šoho ce buly zaklyky, zvity pro zibrane, spysky žertvodavciv, a takož lysty vid oxočyx požertvuvaty j ohološennya pro blahodijni zaxody (koncerty, mitynhy toščo).

Zibrani hroši "URV" peredavaly v Ukraїnu čerez Komitet pomoči holodujučym na Radyans'kij Ukraїni predstavnykovi USRR u Prazi Myxajlovi Levyc'komu. Z bereznya do serpnya 1922 roku zahal'na suma zibranoї dopomohy dosyahla bilya $ 11 tys. Dlya porivnyannya: za lypen' 1921-ho — lypen' 1922 roku dlya holodujučyx Povolžya kanads'ki radyanofily zibraly majže $ 100 tys.

Nekomunistyčne ukraїns'ke seredovyšče rozpočalo kampaniju zi zboru požertv na kil'ka misyaciv pizniše — z počatkom lita 1922 roku. 9 travnya "Kanadyjs'kyj ranok" peredrukuvav zvernennya profesora Myxajla Hruševs'koho, holovy komitetu "Holodnym Ukraїny" u Vidni, "Do šanovnyx zemlyakiv Ameryky" vid 22 kvitnya 1922 roku.

 Perevozka na cvyntar trupiv pomerlyx vid holodu na vulycyax Xersona. Nadrukovano vperše u l'vivs'kij hazeti socialistiv "Zemlya i volya". 28 červnya 1922 roku peredrukovano v "Kanadyjs'komu ukraїncevi".

"Dumaju, ščo Vaši organizaciї dorohoju mitingiv, deputacij, memorijaliv povynni dopomynatys', ščob te, ščo robylosya American Relief Administration dlya naviščenyx holodom oblastej Rosiї, bulo bez jakoho nebud' zmenšennya zrobleno teper dlya holodnyx častej Ukraїny", — zaklykav kolyšnij očil'nyk Central'noї Rady.

30 travnya pysar Ukraїns'koho jevanhelists'koho tovarystva Pavlo Krat na storinkax "Kanadyjs'koho ranku" zaklykav usix brativ i sester u viri žertvuvaty $10 dlya raxunok ARA dlya holodujučyx. "Ta čy možemo my spokijno smakuvaty xlib naš, koly z Ukraїny dyvlyat'sya na neho tysyači holodnyx, a my žadnomu z nyx navit' kryxitky ne podaly?".

Pevno, najbil'š potužnym bulo zvernennya "V im’ja kul'tury i humannosty. Poklyk do cyvilizovanoho svitu", pidpysane vid imeni "Sojuzu dopomohy holodujučym Ukraїny" — M. Hruševs'kym, D. Levyc'kym i Oleksandrom Olesem. Joho v 20-x čyslax červnya 1922 roku peredrukuvaly "Kanadyjs'kyj ranok", "Ukraїns'kyj holos" i "Kanadyjs'kyj ukraїnec'".

"Sojuz" zaklykav "včenyx, pys'mennykiv, artystiv, žurnalistiv" ta "humanitarnyx i kul'turnyx organizacij" pidtrymaty dijal'nist' ARA, ščob zabezpečyty ukraїns'kyx ditej, včyteliv, studentiv, naukovciv odyahom, vzuttyam, knyžkamy, likamy, naukovymy pryladamy dlya laboratorij toščo. U kinci jšov perelik adres viddilen' Červonoho xresta j naukovyx ta osvitnix instytucij v Ukraїni.

Podibne zvernennya "Do ukraїns'koho hromadyanstva", ščo joho vmistyly ti sami časopysy, dokladno z’jasovuvalo čytačam istoriju ta metu stvorennya Komitetu "Holodnym Ukraїni",  joho sklad i tak samo zaklykalo dopomohty.

"Ukraїns'ki robitnyči visti" ironično rozkrytykuvaly ci teksty. Holovno, čerez te, ščo Hruševs'kyj i joho tovaryši podavaly til'ky adresy naukovyx i kul'turnyx zakladiv velykyx mist. "Nema podanoї ni odnoї adresy, na jaku možna by bulo vyslaty pomič dlya umyrajučoho z holodu naselennya v poludnevij Ukraїni", — oburyuvalysya komunistyčni žurnalisty.

24 čysla hazeta pišla šče dali — vmistyla velyku stattyu "Namir dijsnoї roboty čy malpuvanye?". U nij jakyjs' Volynec' nazvav audytoriju "patriotyčnyx" časopysiv "čornosotencyamy" i "bezporadnymy i nepevnymy stvorinnyamy" i zvynuvatyv u tomu, ščo vony dopomahajut' lyše intelihenciї, a  ne holodujučym robitnykam i selyanam.

Dity, opuxli vid holodu. Nadrukovano vperše u l'vivs'kij hazeti socialistiv "Zemlya i volya". 28 červnya 1922 roku peredrukovano v "Kanadyjs'komu ukraїncevi". 

Jak vydno zi statti "Jak posylaty hroši na pomič holodujučym na Velykij Ukraїni" u "Kanadijs'komu ranku" (18 lypnya 1922 roku), antyradyans'ki kola ukraїnciv ne doviryaly radyans'kym komitetam v Ameryci. Tomu ščo, "…bol'ševyc'ki komisari pryslani hroši sobi zaberut', a holodnomu narodovy xliba ne dadut', i tomu zahal je proty posylannya hrošej  v ruky bol'ševyc'kyx komisariv".

Vidtak, dopomohu peresylaly čerez Ukraїns'kyj Červonyj xrest abo čerez Myxajla Hruševs'koho. Protyahom 1920-1922 rokiv UČX zibrav $ 50 tys., a z bereznya 1922 po kviten' 1923 — lyše $5600.

Kampanija požertv, inicijovana "patriotamy" prosuvalasya pomitno mlyaviše za radyanofil's'ku. Xoča, jak ce možna stverdyty z najavnyx zvitiv, vlasne do Ukraїny distalasya lyše dejaka častyna dopomohy, zibranoї oboma taboramy. I vplynuty vona mohla radše na stanovyšče okremyx hrup intelihenciї, niž na mil'jony holodnyx selyan.

Proanalizuvavšy hasla j diї obox taboriv, Roman Serbyn dijšov vysnovku, ščo dlya kanads'kyx ukraїnciv usix polityčnyx orijentacij sprava dopomohy holodujučym na Velykij Ukraїni posidala druhoryadne značennya.

Radyanofily bil'še perejmalysya orhanizacijeju dopomohy dlya postraždalyx vid holodu v Rosiї. A patriotyčni kola nadavaly peršist' dopomozi Zaxidnij Ukraїni.

Lejtmotyv že presovyx publikacij pro holod buv inšym, i dlya kožnoho z taboriv svij. "Ukraїns'ki robitnyči visty" perekonuvaly čytačiv, ščo holod mav suto klimatyčni ta hospodars'ki pryčyny (posuxa, nevrožaj). Komunisty vsilyako zapevnyaly, ščo radyans'kyj uryad vžyvaje vsix možlyvyx zaxodiv dlya pryborkannya lyxa.

U cyomu konteksti detal'no vysvitlyuvalasya dijal'nist' misiї Nansena ta inšyx mižnarodnyx orhanizacij dopomohy. Zahalom, prostežujet'sya jaskrava tendencija do publikaciї pozytyvnoї informaciї pro stanovyšče v USRR.

"Patriotyčna" ukraїns'ka presa, očikuvano, provadyla protyležnu liniju. Holovnoju pryčynoju holodu hazety nazyvaly zaležne stanovyšče Ukraїny vid RSFRR ta vyzysk ukraїns'koї ekonomiky Moskvoju. Zdebil'šoho, vony opysuvaly žaxy holodnoho žyttya, masovi xvoroby, holodni bunty ta zlovžyvannya čy represiї bil'šovyc'koї vlady stosovno holodujučyx.

 "Xarčovi sklady ta kuxni ARA dlya holodujučyx v Ukraїni — lito 1922 roku". Kartu nadrukovano u vydanni: Documents of the American Relief Administration: Russian Operations, 1921—1923, Vol. III, Stanford University, California, 1931, f. p. 122.

Tak, "Kanadyjs'kyj farmer" 22 červnya 1922 roku peredrukuvav stattyu Ivana Herasymovyča z "Hromads'koho visnyka" "Xto je pryčynoju holodu na Ukraїni?". Vysnovok avtora odnoznačnyj:

"I jak dovho Ukraїna bude zvyazana z rosijs'kym (vse odno komunistyčnym, bilym čy čornym) carstvom, jak dovho nenasytnyj moskovs'kyj molox bude smoktaty z neї vsi žyvuči soky, žyvu її krov, tak dovho dlya naselennya seї najbohatšoї, molokom i medom tekučoї kraїny v Evropi ne myne postijna nebezpeka strašnoї holodovoї smerty […] Til'ky suverenna, cilkovyto nezavysyma Ukraїna zmože v duže korotkomu časi vlasnymy sylamy vylikuvaty sya zi strašnyx, hlybokyx ran, zavdanyx moskovs'kymy imperialistamy, ta buty v buduččyni holovnoju žytnyceju Evropy".

"Kanadyjs'kyj ukraїnec'" u vypusku za 28 červnya 1922 roku oprylyudnyv pidbirku iz 17 fotohrafij žertv holodu, jaku pered tym  nadrukuvala l'vivs'ka hazeta "Zemlya i volya". Komentar buv takym: "Se toj "raj", do jakoho pry pomoči harmat i bagnetiv zatyahly moskovs'ki bol'ševyky Ukraїnu".

4 lypnya "Kanadyjs'kyj ranok" povidomlyav pro zaslannya do konctaboru ta rozstrily robitnykiv, jakyx zaareštuvaly pid čas demonstraciї 1 travnya v Kyjevi. Cya ž hazeta 8 serpnya pysala pro te, jak Moskva vydilyaje $ 15 mln na komunistyčnu propahandu za kordonom zamist' viddaty ci hroši na borot'bu z holodom.

9 serpnya "Ukraїns'kyj holos" oburyuvavsya rekvizycijamy cerkovnyx koštovnostej, jaki, za oficijnoju radyans'koju versijeju, maly pity na zakupivlyu dopomohy dlya holodujučyx. Hazeta vvažala taki rekvizyciї hrabunkom cerkov,  dlya jakoho bil'šovyky skorystalysya holodom jak pryvodom. 29 serpnya "Kanadyjs'kyj ranok" povidomlyav pro napad na poїzd pid Jelysavethradom i 14 bil'šovyc'kyx komisariv iz paroplava, jakyx povstanci vtopyly v Dnipri bilya Kyjeva.

Z kincem 1922-ho j počatkom 1923 roku publikacij na temu holodu v Ukraїni na storinkax kanads'kyx ukraїns'kyx hazet staje povoli menše.  Osoblyvo ce pomitno ščodo "URV", jaki perevažno obmežuvalysya povidomlennyamy pro oficijni zajavy kerivnykiv SRSR ta toї ž ARA.

 Dity, opuxli vid holodu. Nadrukovano vperše u l'vivs'kij hazeti socialistiv "Zemlya i volya". 28 červnya 1922 roku peredrukovano v "Kanadyjs'komu ukraїncevi". 

A 23 serpnya 1923 roku hazeta navit' nadrukuvala reportaž iz optymistyčnym zaholovkom "Poboroly holod". Korespondent I. Tkačuk, pobuvavšy na Katerynoslavščyni, zvituvav pro te, ščo hubernija podolala holod i pracya z vidbudovy kypyt' na povnu.

Nekomunistyčni časopysy v cej čas zoseredžuvalysya holovno na krytyci naroščuvannya obsyahiv eksportu zerna Radyans'kym Sojuzom.

Storinky hazet ryasnijut' zaholovkamy na zrazok: "Moskva zbyraje sya vymoryty Ukraїnu", "Nimeččyna kupuje "rosijs'ke" zbiže", "Vyviz zbižžya z Rosiї" (lyutyj — berezen', "Ukraїns'kyj holos"); "Eksport zbiža Sovits'koju Rosijeju" ("Kanadyjs'kyj farmer", 19 kvitnya); "Čomu bol'ševyky vyvozyat' xlib?" (14 červnya, "Kanadijs'kyj ranok") toščo.   

Vlasne, ce bulo odnoju z holovnyx pryčyn tryvalosti holodu ta nadavalo sytuaciї fantasmahoryčnoho vidtinku: u toj čas, jak zaxidni blahodijni orhanizaciї (ARA, Červonyj xrest, "Džojnt", Mižnarodnyj fond dopomohy dityam) postačaly v Ukraїnu xarči, odyah ta liky, potyahy ta paroplavy, navantaženi zbižžyam, išly za meži SRSR.

Po miri toho, jak Ukraїna spravlyalasya z holodom, do kincya 1923 roku cya tema povoli znykla zi storinok ukraїnomovnoї presy v Kanadi.

Navit' prožyvajučy daleko za okeanom, kanads'ki ukraїnci perejmalysya straždannyamy svoїx spivvitčyznykiv na ridnyx zemlyax. Todišni zasoby masovoї informaciї — hazety — buly tym kanalom, jakyj vidobražav nastroї ta diї seredovyšč ukraїns'koї diaspory.

Pravda, polityčna orijentacija kožnoho vydannya zumovlyuvala tonal'nist' ta miru uvahy dlya vysvitlennya cijeї ekonomičnoї katastrofy. Radyanofily namahalysya vsilyako pryxovaty abo prymenšyty masštaby holodu v USRR.  "Patriotyčni" ž časopysy vykryvaly zaležnyj status Ukraїny ta bil'šovyc'ku ekspluataciju jak holovni pryčyny lyxa, pryamo nazyvajučy radyans'kyx kerivnykiv joho bezposerednimy vynuvatcyamy.

Nezvažajučy na taku razyuču vidminnist', jak komunisty, tak i patrioty dolučylysya do kampaniї zi zboru dopomohy dlya postraždalyx vid holodu spivvitčyznykiv. Žertovnist' ukraїns'koї diaspory ne pidlyahaje sumnivam, xoča istoryky prypuskajut', ščo kanads'ki ukraїnci maly možlyvist' zibratyj  j bil'ši sumy.

Xaj tam jak, ale svij vnesok u poryatunok Ukraїny vid holodu ukraїns'ka hromada v Kanadi zrobyla. Ce je svidčennyam її ukraїns'koї identyčnosti ta nerozryvnoho zv’jazku z Bat'kivščynoju.  

Čytajte takož:

Peršyj žurnalist, jakyj rozpoviv Zaxodu pro Holodomor

Pavuky, očeret i leleky. Ščo їly ukraїnci pid čas Holodomoru

Holodomory j inši henocydy v konteksti mižnarodnoho prava

Istorija Holodu: spohady čytačiv IP pro te, jak їxni rodyny perežyly 1932-33 roky



Ihor Bihun
Naukovyj spivrobitnyk Centru doslidžen' vyzvol'noho ruxu (Kyїv).

Temy: XX storiččya, Kanada, holod, periodyka, hazety