Čomu ukraїnci ne platyat' podatky

Čomu ukraїnci ne platyat' podatky

Četver, 7 lystopada 2019, 13:45 -
GRANDCHALLENGES.UNSW.EDU.AU
Jak povedinkova ekonomika dopomahaje uryadam napovnyuvaty byudžet i čy može ce spracyuvaty v Ukraїni.

Za riznymy ocinkamy, vid 32% do 46% ukraїns'koї ekonomiky perebuvajut' v tini, a 40% ukraїnciv uzahali ne znajut', skil'ky podatkiv splačujut'.

Problema uxylennya vid splaty podatkiv rehulyarno opynyajet'sya v centri ekonomičnoї dyskusiї. Vtim, poza dyskusijeju neridko zalyšajet'sya pytannya "čomu?".

Čomu hromadyany ta pidpryjemci nadajut' perevahu zarplatam v konvertax i roboti v tini?

Gruntujučys' na rezul'tatax doslidžen' povedinkovyx ekonomistiv ta mižnarodnyj dosvid, VoxCheck pojasnyuje, vid čoho zaležyt' podatkova vidpovidal'nist' hromadyan i jak її možna pidvyščyty.

Jak vyhlyadaje "tin'" Ukraїny

Za mižnarodnymy ocinkamy rozmiriv tinyovoї ekonomiky v kraїnax svitu, Ukraїna posidaje nevtišni pozyciї.

Tak, za ocinkamy MVF, z 1991 roku po 2015 rik serednij ričnyj pokaznyk tinyovoї ekonomiky Ukraїny stanovyv 44,8%. U Pol'šči vin buv na rivni 25,1%, u Rosiї — 38,4%, u Švejcariї — 7,2%.

 

Vitčyznyani dani bil'š optymistyčni. Ministerstvo ekonomičnoho rozvytku i torhivli u 2018 roci ocinyuvalo rozmiry tinyovoї ekonomiky v kraїni 32%. Ce najnyžčyj vidsotok za ostanni visim rokiv.

Jakščo ž porivnyuvaty z "klubom bahatyx kraїn", to antyliderom za obsyahamy tinyovoї ekonomiky sered kraїn OESR je Hrecija z pokaznykom 21,5% do VVP.

Nevtišna sytuacija i na rynku praci. U 2018 roci v Ukraїni naličuvalosya 21,6% neoficijno zajnyatyx pracivnykiv. Ce blyz'ko 3,5 mln osib. Xoča neoficijno pracevlaštovanyx staje menše, obsyah nedootrymanyx podatkiv zalyšajet'sya značnym.

Za metodolohijeju Ukrstatu, neformal'na zajnyatist' vklyučaje vsix zajnyatyx, jaki jurydyčno abo faktyčno ne je subjektamy nacional'noho trudovoho zakonodavstva, systemy opodatkuvannya doxodiv ta social'noho zaxystu. Taka dijal'nist' perebuvaje za mežamy sfery diї zakonodavstva, oskil'ky ne rehulyujet'sya.

 
Džerelo: Deržstat

Čomu lyudy uxylyajut'sya vid splaty podatkiv i jak kraїny vyrišujut' cyu problemu?

Čomu lyudy ne platyat' podatky

Perekonannya pro racional'nist' ekonomičnyx ahentiv ta perevažno kontrol'nyj xarakter podatkovoї polityky možut' sxylyaty do dumky, ščo hromadyany i pidpryjemci apriori ne bažajut' splačuvaty podatky i zacikavleni zalyšaty bil'šu častynu doxodiv sobi. Utim, pryčyny možut' buty riznymy.

Šče 1998 roku ekonomist Džejms Andreoni u svoїx doslidnyc'kyx robotax pro dotrymannya podatkovyx zakoniv napolyahav na važlyvosti psyxolohičnyx faktoriv. Vin stverdžuvav, ščo emociї — počuttya provyny, soromu, obovjazku, a takož demohrafični, social'ni ta moral'ni čynnyky potribno intehruvaty u tradycijni modeli ekonomiky.

Zghodom ce počaly robyty bahato doslidnykiv, vyjavlyajučy novi čynnyky, ščo vplyvajut' na podatkovu povedinku hromadyan. Dali pro nyx detal'niše.

Polityčna aktyvnist'. Čym syl'niše rozvynuta polityko-pravova učast' hromadyan, tym syl'niše їxnye vidčuttya podatkovoho obovjazku i morali. Takoho vysnovku dijšly včeni Verner Pommerene ta Xannelore Xannemann, pojasnyujučy vysoku podatkovu dyscyplinu u Švejcariї.

Vony pokazaly, ščo možlyvist' aktyvnoї učasti hromadyan v uxvalenni zakoniv, zokrema čerez referendumy, ta rozmiry fiskal'nyx plateživ vplyvajut' na formuvannya vysokoї podatkovoї morali.

Beručy učast' u vyznačenni polityčnoho kursu kraїny, švejcarci možut' čitkiše rozumity zvjazok miž vykonannyam podatkovoho obovjazku ta vlasnym dobrobutom.

Jakist' deržavnyx posluh. Jakščo jakist' deržavnyx posluh ta publičnyx blah nyz'ka, platnyky podatkiv spryjmajut' podatkovi plateži jak nespravedlyvi.

Čym nyžčyj serednij rozmir povernennya social'nyx blah na dušu naselennya (vydatkiv z byudžetu), tym nyžčyj riven' podatkovoї vidpovidal'nosti hromadyan. Te same stosujet'sya značnoї riznyci u rozmirax podatkiv miž platnykamy.

Lyudy, jaki zobovjazani platyty bil'še, možut' vvažaty ce nespravedlyvym, tomu uxylyajut'sya vid splaty.

Pidxid do platnykiv. Jakščo podatkovi orhany rozghlyadajut' hromadyan jak potencijnyx šaxraїv, lyudy vidčuvajut' nedoviru do vlady, tomu zrostaje ryzyk uxylennya vid podatkovyx zobovjazan'.

Za ce fiskal'nu polityku nyzky kraїn krytykuje videns'kyj profesor ekonomičnoї psyxolohiї Erix Kirxler. Vin stverdžuje, ščo zamist' pidxodu do podatkovoho procesu "hrabižnyky ta policejs'ki" varto praktykuvaty pidxid "klijenty ta servis".

Jakščo platnyky podatkiv spryjmajut' vladu jak postačal'nyka posluh suspil'stvu, vony vvažajut' napovnennya byudžetu svoїm obovjazkom.

Rozmiry podatkiv. Ekonomist Džejms Alm pokazav, ščo za inšyx rivnyx umov vyšči podatkovi stavky možut' pryzvodyty do znyžennya podatkovoї dyscypliny.

Takož vin vyjavyv, ščo rozšyrennyu podatkovoї dyscypliny ne spryjaje zbil'šennya suvorosti pokarannya za uxylennya vid splaty podatkiv i nadmirnyj kontrol' z boku podatkovyx orhaniv.

Kul'tura i normy. Na podatkovu vidpovidal'nist' i sxyl'nist' hromadyan do xabarnyctva možut' takož vplyvaty kul'turne seredovyšče i normy povedinky v kraїni. Ce pokazaly doslidnyci Ebihejl Barr ta Danila Serra u svoїx povedinkovyx eksperymentax.

Vyvčajučy vplyv nacional'noho faktoru na splatu podatkiv, vony provely laboratornu hru pro xabarnyctvo dlya studentiv z 34 kraїn. Avtory pidtverdyly zvjazok miž povedinkoju studentiv v eksperymenti ta rivnem korupciї u kraїnax їx poxodžennya.

Sxyl'nist' lyudej davaty xabari, zokrema dlya uxylennya vid splaty podatkiv, častkovo zaležyt' vid cinnostej ta social'nyx norm, jaki perevažajut' u suspil'stvax, de vony vyrosly.

Tinyova ekonomika. Uxylennya vid splaty podatkiv zbil'šuje obsyahy tinyovoї ekonomiky, a zrostannya tinyovoї ekonomiky vede do pidvyščennya podatkovoho tysku na formal'nyj sektor.

U kraїnax z vysokym rivnem tinizaciї ekonomiky uryady často kompensujut' deficyt byudžetu koštom tyx, xto splačuje podatky.

Ce može pohlyblyuvaty free rider problem, koly spožyvači suspil'nyx blah unykajut' їx oplaty, osoblyvo jakščo sposterihajut', jak ce roblyat' inši. Ce može suprovodžuvatysya posylennyam podatkovoho tysku abo zbil'šennyam podatkovyx stavok dlya sumlinnyx platnykiv.

U bud'-jakomu razi ce može pohlyblyuvaty problemu uxylennya i znyžuvaty riven' podatkovoї dyscypliny.

Loading...

Podatkovi eksperymenty: ščo robyty, ščob hromadyany splačuvaly podatky

Ščo pokazaly rezul'taty podatkovyx eksperymentiv, provedenyx inozemnymy doslidnykamy?

Posylennya audytors'koho kontrolyu. V odnomu eksperymenti doslidnyky podilyly učasnykiv na dvi hrupy. Peršij hrupi nadislaly lysty z poperedžennyam pro retel'nu perevirku podatkovyx zvitiv. Inša hrupa ne otrymala ničoho.

V rezul'tati platnyky z nyz'kymy i serednimy doxodamy zbil'šyly obsyahy zadeklarovanyx doxodiv u svoїx zvitax, todi jak hrupa z vysokymy doxodamy — ni. Avtory pokazujut', ščo efekt poperedžuval'noho lysta zminyujet'sya zaležno vid možlyvostej platnykiv uxylyatysya, a takož vid їxnix doxodiv.

Sxože doslidžennya provely u Šveciї. Pered podannyam podatkovoї deklaraciї predstavnykam maloho biznesu nadislaly sxoži poperedžuval'ni lysty. Odnij hrupi povidomyly, pro budut' pereviryaty nasampered tyx, xto deklaruje nyz'ki doxody, a inšij — ščo audytors'ki perevirky budut' zdijsnyuvatysya vypadkovym čynom.

U rezul'tati obsyahy zadeklarovanyx doxodiv za rik zrosly na 20% dlya peršoї hrupy, na 11% — dlya druhoї i na 9% — sered tyx, xto ne otrymav žodnoho lysta.

Pidzvitnist' tretim osobam. Inši doslidnyky pokazaly, ščo zrostannya pidzvitnosti zmušuje splačuvaty podatky vidpovidal'niše. Platnyky, ščo zvituvaly tretij storoni, perestaly uxylyatysya vid splaty podatkiv porivnyano iz samozajnyatymy, ščo uxylyalysya najbil'še.

Konformizm i podatkovi lysty "lyuds'koju movoju". Majkl Xolsvort proviv dva masštabni za vybirkoju eksperymenty u Velykobrytaniї. Vyjavylosya, ščo podatkovi lysty pro nesvoječasnu splatu podatkiv buly efektyvnišymy, jakščo nesumlinnyx platnykiv porivnyuvaly z inšymy.

Napryklad, zastosovuvavsya takyj tekst: "Devjat' z desyaty lyudej u Velykobrytaniї splačujut' podatok včasno. Narazi vy perebuvajete v duže nevelykij menšosti lyudej, jaki šče ne zaplatyly". Pislya cyoho splata podatkiv zrosla na 5,1% porivnyano z hrupoju, ščo otrymuvala zvyčajni povidomlennya.

Otže, nahaduvannya z porivnyannyamy stymulyujut' podatkovi nadxodžennya bil'še, niž traktuvannya sudovyx norm ta zakoniv.

Rozumni štrafy. Rezul'taty eksperymentiv pro vplyv štrafiv na podatkovu vidpovidal'nist' riznyat'sya.

Dejaki doslidžennya pokazujut', ščo štrafy pokraščujut' splatu podatkiv, dejaki — ščo efektyvnist' štrafiv zaležyt' vid imovirnosti nastannya pokarannya, inši povidomlyajut' pro vidsutnist' značnoho efektu.

Džejms Alm nahološuvav, ščo štrafy efektyvni lyše v pojednanni z efektyvnym audytors'kym kontrolem. Riven' štrafiv povynen buty optymal'nym: dostatnyo vysokym, ščob strymuvaty uxylennya, i dostatnyo nyz'kym, ščob unykaty vidčuttya nespravedlyvosti z boku vlady.

Jak uryady vykorystovujut' povedinkovu ekonomiku

Vykorystovujučy povedinkovu ekonomiku, uryady stvoryuvaly novi modeli fiskal'noї polityky. Odna z najvidomišyx — avstralijs'ka model', stvorena naprykinci 1990-x rokiv. Vona bazuvalasya na koncepciї "motyvacijnoї pozyciї" platnykiv.

Model' dilyla platnykiv na čotyry hrupy zaležno vid їxnyoї podatkovoї povedinky.

Čytajte takož
Splaty 5% i pytan' nemaje. Jak vlada vyvodytyme z tini doxody ukraїnciv
Holova Podatkovoї Serhij Verlanov. Čomu treba zalyšaty bil'še hrošej hromadyanam i jaki podatky treba znyžuvaty
Byudžet-2020. Ščo planuje uryad i čoho čekaty ukraїncyam

Do lyudej, ščo postijno vidmovlyalysya splačuvaty podatky, model' proponuvala zastosovuvaty sudove zvynuvačennya i posylenyj kontrol'.

Do prosto neoxočyx zastosovuvavsya audytors'kyj kontrol' iz štrafamy abo bez nyx.

Do tyx, xto splačuvav podatky, ale ne zavždy, zastosovuvaly perevirky v real'nomu časi.

Krim toho, systema vklyučaje pidtrymku podatkovoї vidpovidal'nosti čerez osvitni iniciatyvy, komfort obliku ta zručnist' podatkovoї systemy. Ce osnova podatkovoї polityky, neobxidnoї navit' dlya tyx, xto rehulyarno i česno splačuje podatky.

Podatkovi orhany Daniї, Novoї Zelandiї ta Velykobrytaniї vykorystovujut' model' BISEP abo її variaciї.

Osoblyvist' cijeї modeli — u fokusi na hlybokomu rozuminni povedinky platnykiv podatkiv. U ramkax modeli rozroblyajut'sya stratehiї dlya zaoxočennya platnykiv do bažanyx dij ta obmežennya faktoriv, ščo spryjajut' uxylennyu vid splaty podatkiv.

U fiskal'nij službi Velykobrytaniї pracyuje special'na komanda z povedinkovoї ekonomiky (The Behavioural Insights Team). Vona vyvčaje podatkovu povedinku,  sposoby stymulyuvannya fiskal'nyx plateživ ta pobudovu social'nyx podatkovyx norm.

Model' "horyzontal'noho monitorynhu" (Horizontal Monitoring), ščo dije u Niderlandax, vstanovlyuje uhody miž platnykamy podatkiv ta podatkovoї administraciї. Meta — spivpracya ta pobudova vzajemnoї doviry.

Model' "Vid samoho počatku" (Right from the Start), pryjnyata Šveds'kym podatkovym ahentstvom (STA), je prykladom podatkovoї profilaktyky vid uryadu z metoju stvorennya bil'š cilisnoho ujavlennya pro systemu splaty podatkiv u kraїni.

Pidxid vklyučaje osvitni koncepciї, aktyvnu vzajemodiju predstavnykiv podatkovyx služb ta platnykiv podatkiv. Ce vybudovuje doviru do administraciї i pozytyvnu podatkovu kul'turu.

Zamist' vysnovku

Doslidžennya z povedinkovoї ekonomiky i praktyka riznyx kraїn pokazujut', ščo dlya napovnennya byudžetu i stymulyuvannya hromadyan do splaty podatkiv ne obovjazkovo zastosovuvaty žorstki administratyvni metody.

V odnyx vypadkax dobre spracyovujut' prosti sms-nahaduvannya, v inšyx — pidvyščennya jakosti servisu podatkovyx služb.

Okreme misce vidvodyt'sya pytannyu spravedlyvosti podatkovoї systemy i povernennyu podatkiv hromadyanam u vyhlyadi jakisnyx publičnyx blah.

Jakščo podatkovi stavky nadto vysoki, u kraїni pošyrena korupcija i vkorinena kul'tura uxylennya, sumlinni platnyky opynyajut'sya u prohrašnomu stanovyšči.

Vox Ukraine, special'no dlya EP


powered by lun.ua
Pidpyšit'sya na naši povidomlennya!