Zymova vijna: jak Finlyandija zupynyla nastup SRSR, v jakomu zahynuly tysyači ukraїnciv

Карикатура Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption "Tyažko, Josype?" - karykatura z hazety Mirror. Radyans'ke vijs'kove komanduvannya planuvalo zaxopyty Finlyandiju za 20 dniv, aby zrobyty podarunok na den' narodžennya Stalina 21 hrudnya. Ale vijs'kova kampanija proty finiv peretvorylasya dlya Červonoї armiї v košmar

Oberežno, dejaki fotohrafiї možut' šokuvaty!

30 lystopada 1939 roku Radyans'kyj Sojuz napav na Finlyandiju, namahajučys' posunuty kordon vid Leninhrada ta stvoryty u kraїni marionetkovyj proradyans'kyj uryad.

Radyans'ki vojenačal'nyky planuvaly zaveršyty vijnu za 20 dniv i provesty marš u Hel'sinki, zrobyvšy podarunok na den' narodžennya Stalinu 21 hrudnya. Prote vijs'kova kampanija u Finlyandiї stala dlya Červonoї armiї hanebnoju.

Obstavyny Fins'koї vijny, abo jak її nazyvajut' u Finlyandiї Zymovoї vijny, pryzvely do demoralizaciї radyans'koї armiї i, jak vvažajut' istoryky, perekonaly Hitlera, ščo SRSR može staty lehkoju zdobyččyu.

Sered žertv vijny buly desyatky tysyač radyans'kyx vijs'kovyx z Ukraїny. Oprylyudneni pislya rozpadu SRSR dokumenty radyans'kyx vidomstv vysvitlyujut' žaxlyvu avantyuru, žertvamy jakoї staly ci lyudy.

A svidčennya učasnykiv vijny pokazujut', jak malen'kij deržavi z naselennyam u 3,7 mln vdalosya zupynyty nastup hihanta z naselennyam ponad 170 mln, jakyj mav velyčezni vijs'kovi ta material'ni resursy.

Jakoju Finlyandija pidijšla do vijny

Mižvojenna Finlyandija dovhyj čas bula polyaryzovanoju kraїnoju. Ce bulo naslidkom žorstokoї hromadyans'koї vijny 1918 roku, v jakij fins'ki "bili" pid komanduvannyam eksoficera rosijs'koї impers'koї armiї Karla Mannerhejma ta za dopomohoju nimec'koї armiї ta šveds'kyx dobrovol'civ peremohly "červonyx" finiv.

Маннергейм Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Etničnyj šved, oficer rosijs'koї impers'koї armiї Karl Hustav Mannerhejm zihrav klyučovu rol' u porazci komunistiv u Finlyandiї u 1918 roci ta pid čas vijn z SRSR u 1939-1940, 1941-1944 rokax

Xoča rosijs'ki bil'šovyky maly velykyj vplyv na formuvannya fins'koї "Červonoї hvardiї", bil'šist' її učasnykiv buly etničnymy finamy, perevažno robitnykamy abo selyanamy.

V rozpal vijny v lavax "Červonoї hvardiї" vojuvaly 80 tysyač iz 3 mln meškanciv kraїny.

квітень 1918 року Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Kviten' 1918 roku. Fins'ka "Bila hvardija" ta nimec'ki soldaty vedut' bij z "červonymy" finamy za vulycyu u Hel'sinki

Obydvi storony vdavalysya do masovyx rozstriliv, ale v pidsumku peremožci nabahato pereveršyly svoїx vorohiv za kil'kistyu žertv.

Pislya vijny polonenyx "červonyx" finiv zihnaly v konctabory, de ponad 12 tysyač z nyx pomerly vid nedoїdannya ta xvorob. Ponad 40 tysyač amnistuvaly v 1919-1920 rokax.

Bahato rokiv kraїna žyla spohadamy pro vijnu. Pravi vidmovlyalysya vvažaty її hromadyans'koju i nazyvaly Vyzvol'noju, livi zghaduvaly pro žorstokist' peremožciv.

Фінські солдати Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Fins'ki soldaty vyrušajut' na prydušennya sproby putča, berezen' 1932 roku

U 1929-1932 rokax ul'trapravyj "Rux Lapua" vykradav politykiv ta namahavsya masovymy maršamy vplyvaty na polityku uryadu. 1932 roku vin navit' sprobuvav zdijsnyty sprobu deržavnoho perevorotu, planujučy marš na Hel'sinki na kštalt italijs'koho maršu na Rym 1922 roku, jakyj zaveršyvsya vstanovlennyam vlady Mussolini.

Ale pravyj prezydent Per Svinxuvud, jakyj mav avtorytet jak očil'nyk uryadu v period hromadyans'koї vijny i raniše inicijuvav arešt deputativ-komunistiv, dezorhanizuvav ta prydušyv putč.

Свінхувуд Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Prydušennya u 1932 roci sproby putča prezydentom Perom Svinxuvudom dopomohlo fins'kij demokratiї zmicnity

Tak fins'ka demokratija, jaka bula zasnovana na roboti ne zavždy stabil'nyx koalicijnyx uryadiv, vytrymala ataku z boku sympatykiv fašystiv ta komunistiv.

U nastupni roky polyaryzacija zmenšylas'. Cyomu spryjav intensyvnyj ekonomičnyj rozvytok (Finlyandija bula odnym z providnyx svitovyx eksporteriv paperu), zrostannya doxodiv naselennya ta pryxid do vlady uryadu social-demokrativ ta ahrariїv 1937 roku.

Пекка Халонен Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Velyki plošči lisiv u mižvojennyj čas spryjaly ekonomičnomu procvitannyu Finlyandiї, jaka stala odnym z providnyx eksporteriv paperu na svitovomu rynku. Kartyna fins'koho xudožnyka Pekky Xalonena "Prokladannya dorih v Kareliї"

Uryad social-demokrativ ta ahrariїv, z odnoho boku, zadovol'nyv nyzku social'nyx vymoh robitnykiv, a z inšoho - rozvijav pobojuvannya pravyx, ščo livocentrysty možut' spivpracyuvaty z SRSR.

Faktyčno, u Finlyandiї vykonuvalasya teza lidera social-demokrativ Vyajne Tannera, jaku vin skazav pid čas haryačoї superečky z Karlom Mannerhejmom, kerivnykom Rady oborony u 1930-x, ščodo rivnya oboronnyx vydatkiv: "Perš niž vytračaty velyčezni hroši na oboronu, potribno stvoryty dlya lyudej takyj riven' žyttya, jakyj vony zaxočut' zaxyščaty".

Фінлянідя Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Fins'ka parlaments'ka demokratija, na vidminu vid kraїn Baltiї, vytrymala vyprobuvannya 1930-x rokiv, tut ne bulo deržavnyx perevorotiv

Fins'ki komunisty, jaki namahalysya keruvaty pidpillyam z terytoriї SRSR, buly perevažno znyščeni pid čas stalins'kyx čystok.

U 1935 roci kampanija proty "fins'kyx nacionalistiv" u radyans'kij Kareliї pryzvela do padinnya kerivnyka uryadu respubliky Edvarda Hyullinha, jakyj buv načal'nykom štabu fins'koї Červonoї hvardiї u 1918 roci, ta očil'nyka karel's'kyx komunistiv Hustava Rovio. Obox rozstrilyaly 1938 roku.

Kolyšnij holovnokomanduvač fins'koї Červonoї hvardiї Eero Xaapalajnen buv areštovanyj za "troc'kizm" ta rozstrilyanyj 1938 roku.

Kerivnyk komunistyčnoho uryadu Finlyandiї u 1918 roci ta lider fins'kyx komunistiv u 1920-1934 rokax Kullervo Manner 1935 roku buv vidpravlenyj do taboriv, de pomer vid xvorob 1939 roku.

Navit' Otto Kuusinen, jakoho radyans'ke kerivnyctvo postavylo na čoli fejkovoї "Finlyands'koї demokratyčnoї respubliky" na počatku Zymovoї vijny, zavždy mav zibranyj rečovyj mišok na vypadok zatrymannya. Joho syna vidpravyly do taboriv i zvil'nyly za den' do počatku radyans'ko-fins'koї vijny, a družyna rokamy bula v taborax.

трибунал Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Trybunal v Leninhradi nad zvynuvačenymy u špyhunstvi dlya Finlyandiї, stalins'ka doba

Vnaslidok stalins'kyx represij, za ocinkamy fins'kyx istorykiv, zahynuly 20 tysyač finiv ta kareliv, sotni aktyvistiv Kompartiї. Tak buly pidirvani možlyvosti SRSR vplyvaty na polityčnu sytuaciju u Finlyandiї.

Vodnočas anšlyus Avstriї, roztyn Čexoslovaččyny ta pakt Molotova-Ribbentropa pidirvaly pozyciї ul'trapravoї partiї "Patriotyčnyj narodnyj rux", jaka vidverto sympatyzuvala Mussolini ta častkovo sxvalyuvala polityku Hitlera. Bahato finiv vvažaly zavojuvannya Hitlera ta Mussolini znyščennyam malyx deržav, podibnyx Finlyandiї.

Na vidminu vid bahatyox inšyx molodyx kraїn, jaki utvorylysya pislya Peršoї svitovoї vijny na ulamkax imperij, Finlyandija pidijšla do Druhoї svitovoї vijny z micnoju polityčnoju systemoju, jaka vytrymala važki vyprobuvannya i v jakij jak ul'trapravi, tak i ul'tralivi polityky buly na uzbičči.

Fejkova respublika

Жданов Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Nevdovzi pislya napadu na Finlyandiju SRSR pidpysala "Dohovir pro vzajemodopomohu ta spivrobitnyctvo" z marionetkovoju "Finlyands'koju demokratyčnoju respublikoju" na čoli z Otto Kuusinenom. Pro "FDR" žartuvaly jak pro respubliku, stvorenu na kvartyri Kuusinena. Na fotohrafiї - Andrij Ždanov, Klyment Vorošylov, Josyp Stalin ta Otto Kuusinen, dohovir vid SRSR pidpysuje Vjačeslav Molotov

Vijna miž SRSR ta Finlyandijeju počalasya pislya incydentu v Majnila 26 lystopada - artylerijs'koho obstrilu prykordonnoho radyans'koho sela, vnaslidok jakoho zahynuly, za tverdžennyamy Moskvy, četvero radyans'kyx vijs'kovyx. SRSR zvynuvatyv v obstrili finiv.

Hromads'kist' Finlyandiї ta zaxidnyx deržavax u radyans'ku versiju podij ne poviryly, bo vže kil'ka misyaciv u Moskvi bezuspišno vymahaly vid Hel'sinki perehlyadu kordonu, terytorial'nyx postupok ta stvorennya radyans'kyx baz na fins'kij terytoriї.

"Nixto ne viryt', ščo Finlyandija obstrilyala radyans'ku terytoriju. Diї Radyans'koho sojuzu vvažajut' žalyuhidnoju provokacijeju. Bahato robitnykiv kažut', ščo jakščo SRSR spodivajet'sya vvesty nas, finiv, v omanu svoїmy zajavamy, ce ne projde. Tomu u vypadku napadu na Finlyandiju krašče orhanizuvaty dlya moskaliv (zghidno z oryhinalom. - Red.) haryačyj pryjom bez vsyakoho žalyu"*, - dopovidala v ti dni deržavna policija Finlyandiї pro dumky u seredovyšči robitnykiv.

Гельсінкі Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Naslidky bombarduvannya Hel'sinki

Vže vranci 30 lystopada radyans'ki bombarduval'nyky skydaly bomby na fins'ki mista, a suxoputni vijs'ka rozpočaly vtorhnennya.

Holovnokomanduvačem fins'koї armiї znovu stav Karl Mannerhejm, buv sformovanyj koalicijnyj uryad na čoli z bankirom Risto Ryuti, vidomym svoїmy antypatijamy jak do SRSR, tak i do ul'trapravyx.

1 hrudnya SRSR vyznav uryad "Finlyands'koї demokratyčnoї respubliky", jakyj stvoryv na radyans'kij terytoriї i očolyv fins'kyj komunist Otto Kuusinen. Z cym "uryadom" radyans'ke kerivnyctvo pidpysalo "Dohovir pro vzajemodopomohu ta spivrobitnyctvo", zghidno z jakym Finlyandija mala peredaty SRSR terytoriї ta dozvolyty stvorennya vijs'kovyx baz.

Uryad Kuusinena stav objektom nasmišok ne til'ky u Finlyandiї, ale j sered dejakyx radyans'kyx hromadyan. Pro taki dumky povidomlyaly v dopovidyax NKVS, oprylyudnenyx pislya rozpadu SRSR.

Маннергейм Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Pislya počatku vijny Karl Mannerhejm (livoruč) znovu stav holovnokomanduvačem fins'koї armiї

"V Zaxidnij Ukraїni my vse ž vdalo vykrutylysya, poslavšys' na vyzvolennya. A tut vže javno ahresyvni diї ščodo slabkoї deržavy. Čy je xoč odna rozsudlyva lyudyna, jaka b poviryla u te, ščo naspravdi Finlyandija perša počala napadaty na SRSR?", - kazav inžener A. z Kyjeva zghidno z odnijeju z takyx dopovidnyx zapysok NKVS.

"Ja perekonanyj, ščo finy pravi… Vony znajut', ščo їx čekaje, jakščo vony prohrajut' vijnu SRSR - povne pidkorennya. Vony vidčuvajut' sebe moral'no pravymy i budut' zaxyščatysya do ostannyoї krapli krovi", - zaznačav staršyj naukovyj spivrobitnyk Instytutu eksperymental'noї medycyny S.

Dejaki istoryky vvažajut', ščo pro dovho planovanyj napad na Finlyandiju svidčat' i slova pisni "Prynymaj nas, Suomy-krasavyca", z jakoju radyans'ki vijs'ka jšly zaxoplyuvaty kraїnu. V teksti cijeї pisni jdet'sya pro uspišnyj nastup radyans'kyx vijs'k na Finlyandiju, ale v umovax oseni, a ne zymy.

"Dyvo" Zymovoї vijny

Фінські військові Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption U Zymovij vijni armija Finlyandiї zupynyla nastup nabahato bil'š perevažajučyx za kil'kistyu vijs'k SRSR

Zymovu vijnu fins'ki istoryky opysujut' jak moment najbil'šoї nacional'noї jednosti.

U bojax z Červonoju armijeju vidstojuvaly nezaležnist' učasnyky dvox taboriv hromadyans'koї vijny 1918 roku u Finlyandiї ta їxni rodyči.

Varvars'ki bombarduvannya fins'kyx mist radyans'koju aviacijeju, vnaslidok jakyx zahynulo kil'ka soten' cyvil'nyx, ta zaharbnyc'ki vymohy SRSR čitko vyznačyly dlya finiv ta bil'šosti kraїn svitu cyu vijnu jak spravedlyvu oboronu vid ahresora.

Deržavna policija Finlyandiї, jaka prodovžuvala stežyty za robitnyčymy orhanizacijamy, povidomlyala pro zrostannya antyradyans'kyx nastroїv sered lyudej, jakyx raniše navit' pidozryuvaly v sympatijax do SRSR.

Фінляндія Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Varvars'ki bombarduvannya fins'kyx mist rozpalyly nenavyst' finiv do ahresora

"Vnaslidok druhoho bombarduvannya (Hel'sinki. - Red.) počaly porožnity robitnyči rajony, a dorohoju, ščo jšla z mista, tyahnulysya bezkinečni potoky žinok ta ditej… Vsyudy sposterihalasya palka nenavyst' do moskaliv (zghidno z oryhinalom. - Red.)", - povidomlyav ahent deržavnoї policiї u dopovidnij zapysci vid 7 hrudnya.

"Neodnorazovo povtoryuvaly, ščo cyoho razu Stalin obijšov u svoїx zločynax Hitlera. Koly taki slova čuješ vid červonoho elementu, to ce hovoryt' samo za sebe", - zaznačav vin.

Евакуація Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Evakuacija fins'koї rodyny

"Nenavyst' do rosijan rozghorilasya momental'no i nabula kolosal'noho masštabu. "Moskal's'ki mudruvannya" - tak hovoryat' u zvjazku z tym, ščo Molotov zaperečuje fakt bombarduvan' Hel'sinki ta inšyx mist. Rosija vtratyla svoїx ostannix prybičnykiv tut", - zaznačaly v deržavnij policiї Finlyandiї.

Похорон Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Poxoron žertvy bombarduvannya radyans'koju aviacijeju

Čymalo kolyšnix fins'kyx červonohvardijciv pišly na front abo vykonuvaly oboronne zamovlennya za verstatom na zavodax.

"Odyn komunist z Tamisaari, jakyj neščodavno vidbuvav pokarannya na katorzi, zustriv… kolyšnix tyuremnyx tovaryšiv, pryzvanyx v armiju... Počav kazaty pro mynuli spravy, členstvo u fins'kij kompartiї ta stavlennya, jak komunista, do nynišnyoї sytuaciї. Todi odyn zi spivrozmovnykiv rizko zajavyv, ščo "mynule"- ce mynule, a zaraz sytuacija vymahaje vid kožnoho fina vykonaty svij obovjazok pered kraїnoju", - jšlosya u dopovidnij zapysci deržavnoї policiї Finlyandiї vid 14 hrudnya 1939 roku.

Zahalom, pislya počatku vijny, kerujučys' nakazom pro obmežennya osobystyx svobod, fins'ka policija areštuvala ta vidpravyla do SIZO lyše 109 lyudej, jakyx vvažaly potencijnoju zahrozoju dlya nacional'noї bezpeky. Z nyx bulo 82 finy, jakyx pidozryuvaly u sympatijax do SRSR, ta paru desyatkiv radyans'kyx hromadyan.

"Heneral Moroz" proty Červonoї armiї

війна Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Radyans'ki vijs'kovi často ne maly ani rukavyc', ani teploho odyahu, neobxidnoho dlya vedennya bojovyx dij v umovax lyutyx moroziv

Holovnymy faktoramy uspišnoї oborony Finlyandiї pid čas Zymovoї vijny vvažajet'sya ne til'ky patriotyzm finiv, ale j zbih nadzvyčajno suvoroї zymy ta važkoho stanu radyans'koї armiї, oslablenoї stalins'kymy čystkamy.

Dopovidni zapysky NKVS, oprylyudneni pislya rozpadu Radyans'koho Sojuzu, svidčat' pro xaos u komanduvanni i nepidhotovlenist' radyans'kyx vijs'kovyx do bojovyx dij na terytoriї Finlyandiї.

Zvyčajnoju spravoju pid čas vijny bula pohana koordynacija pidrozdiliv ta vidsutnist' zvjazku miž nymy, vohon' po svoїx - todi zjavylasya navit' prykazka "Vse ne strašno, krim vlasnoї aviaciї", zatrymka evakuaciї poranenyx, zalyšennya bojeprypasiv bez nahlyadu, vidsutnist' palyva dlya texniky ta holoduvannya vijs'kovyx.

Čymalo radyans'kyx vijs'kovyx buly odyahneni u litnyu vijs'kovu formu, ne maly rukavyc', ne vmily korystuvatysya lyžamy.

"U červonoarmijciv čoboty promokajut'. Červonoarmijci, ne majučy možlyvosti včasno obihritysya i vysušyty portyanky, prostudžujut'sya i obmorožujut' sobi nohy", - dopovidav vže 2 hrudnya 1939 roku narkom vnutrišnix sprav Lavrentij Berija Stalinu.

Фіни Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Na vidminu vid radyans'kyx vijs'kovyx, finy u bilyx maskxalatax zlyvalysya z miscevistyu

Bojovi diї neridko vidbuvalysya za temperatury 30-40 hradusiv nyžče nulya za Cel'sijem, a fins'ki mobil'ni zahony maly v lisax kupu sxovanok zbroї ta xarčiv, buly odyahneni v bili maskxalaty, vlaštovuvaly zasidky i švydko peresuvalysya na lyžax.

Radyans'ki vijs'kovi masovo potraplyaly v zasidky i hynuly vid obmorožennya.

"V okolycyax mista Terijoki znajdeno 18 trupiv červonoarmijciv, z jakyx častyna poїdena xyžakamy. Za vysnovkamy likariv, dejaki z nyx buly poranenymy, čerez nenadannya svoječasnoї medyčnoї dopomohy pomerly", - dopovidav Berija Stalinu 15 hrudnya 1939 roku.

Зимова війна Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Zahalom majže šist' tysyač radyans'kyx vijs'kovyx potrapyly do fins'koho polonu. Pislya peredači SRSR dolya bahatyox z nyx sklalasya trahično

"Nastav moroz, a bijci ne majut' vzuttya ta rukavyc', ta do toho ž ne postačajut' prodovol'stvom ta bojeprypasamy. Ponad dvisti bijciv vyjšly zi stroju, častyna zahynula, a inša častyna bez vzuttya (nohy zahortaly v portyanky ta bynty) buly v takomu pohanomu moral'nomu stani, ščo jty z nymy v bij bulo nemožlyvo", - povidomlyaly v NKVS radyans'koї Kareliї pro stan 29-strilkovoho polku u hrudni.

"U mene vidmoroženi nohy i ja perebuvaju v tylu na vozi, v nas u roti lyšylosya ne bil'še 10 lyudej zi 165. Zaraz komanduvannya nijakoho nemaje… xočeš - pomyraj v boju, xočeš - vbjut' po dorozi, tomu ne čekajte vdoma, ne povernusya", - pysav červonoarmijec' Baburkin družyni v Leninhrads'ku oblast' v seredyni hrudnya.

Радянські солдати замерзали Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Radyans'ki soldaty zamerzaly bez teploho odyahu

Radyans'kym vojenačal'nykam vydaly bili kožušky, ščo vyriznyalo їx na tli osnovnoї masy radyans'kyx vijs'kovyx i robylo lehkoju mišennyu dlya fins'kyx snajperiv.

"Značna zahybel' komandnoho skladu: majže vsi kombaty, komroty i komvzvody. Vidsutnist' lyžnoї pidhotovky dyviziї, vidsutnist' maskxalativ. Čerez ce častyny dyviziї ruxalysya povil'no i javlyaly soboju absolyutno pomitni cili, todi jak finy švydko peresuvalysya i buly maže nepomitni", - povidomlyalosya u raporti pro pryčyny porazky 139-ї strilec'koї dyviziї u hrudni.

полонені Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Radyans'ki vijs'kovopoloneni na prohulyanci u tabori. Pislya polonu їm daly fins'ke vzuttya

Same takyj stan radyans'koї armiї zumovyv velyčeznu riznycyu u vtratax.

U fins'kij armiї zahynuly ponad 26 tysyač vijs'kovyx i tysyača potrapyla u polon, 43 tysyači buly poraneni.

Radyans'ka armija vtratyla ščonajmenše ponad 126 tysyač vbytymy, pomerlymy vid poranen' ta znyklymy, 264 tysyači otrymaly poranennya. Čymalo istorykiv vvažajut' radyans'ki vtraty suttyevo zanyženymy.

радянські Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Radyans'ki vijs'kovopoloneni otrymujut' u poloni haryaču їžu

Šist' tysyač radyans'kyx vijs'kovyx potrapyly u polon.

Z nyx 99 pislya vijny poprosyly zalyšytysya u Finlyandiї, a inšyx čekala žaxlyva dolya - kil'ka soten' pislya peredači radyans'kij storoni rozstrilyaly, inšyx vidpravyly do taboriv, a їxni rodyny vyselyly z mist.

Masova zahybel' ukraїnciv

Долина мерців Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption "Dolyna merciv" u Suomussalmi pislya boju. Tut polyahlo čymalo radyans'kyx soldat z Ukraїny.

Vijs'kovi z Ukraїny buly šyroko zalučeni do bojovyx dij i, jak svidčat' sučasnyky, buly najhirše pidhotovleni do bojovyx dij v umovax Finlyandiї.

U vijni braly učast' vijs'kovi Kyїvs'koho osoblyvoho, Xarkivs'koho ta Odes'koho vijs'kovyx okruhiv Červonoї armiї.

Kil'kist' zahyblyx sered vijs'kovyx, perekynutyx z Ukraїny, istoryky ocinyujut' u desyatky tysyač, ale točnoї cyfry nemaje. 2005 roku bula vydana knyha pamjati "Polyahly u snihax Suomi", v jakij vkazani prizvyšča devjaty tysyač zahyblyx u cij vijni ukraїnciv.

Полонені Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Poloneni zi 163-ї strilec'koї dyviziї. Same na dopomohu cij dyviziї napravyly radyans'kyx vijs'kovyx z Ukraїny - 44-tu strilec'ku dyviziju, jaku majže znyščyly u bojax v "dolyni merciv".

Čymalo ukraїnciv zahynulo u bytvi bilya mistečka Suomussalmi v hrudni 1939 - sični 1940 roku, kudy radyans'ke komanduvannya perekynulo na pidmohu majže otočenij 163-j strilec'kij dyviziї 44-tu strilec'ku Kyїvs'ku dyviziju imeni Ščorsa z Žytomyra.

Dolynu Suomussalmi todi prozvaly "dolynoju merciv". Z 14 tysyač bijciv 44-її dyviziї, jak vvažajut' fins'ki istoryky, devjat' tysyač zahynuly.

Radyans'ki džerela navodyat' cyfru 4756 zahyblyx til'ky za 1-7 sičnya 1940 roku.

Pislya vyxodu z otočennya komandyra dyviziї Oleksija Vinohradova ta šče dvox vojenačal'nykiv rozstrilyaly pered 700 bijcyamy, jaki zalyšylysya žyvymy i ne potrapyly u polon.

Солдат Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Zamerzlyj radyans'kyj soldat. Často zamerzaly poraneni, jakyx prosto nikomu bulo vynesty z polya boju

U svoїx spohadax radyans'kyj vojenačal'nyk Kyrylo Mereckov, jakyj komanduvav 7-oju radyans'koju armijeju, ščo namahalasya prorvaty Liniju Mannerhejma, zghaduvav, ščo najhirše dovelosya na fronti same radyans'kym vijs'kovym z Ukraїny.

"Hirše vyjšlo z inšoju dyvizijeju, perekynutoju na front z ukraїns'koho stepu bez poperednyoho navčannya bijciv v umovax miscevosti z lisamy, bolotamy ta pahorbamy i hlybokyx snihiv. Vona opynylasya u povnistyu nezvyčnomu dlya neї stanovyšči i zaznala tyažkyx vtrat", - pysav vin u svoїj knyzi vijs'kovyx memuariv "Na službi narodu".

Фінські Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Fins'ki vijs'kovi vykorystaly svoje vminnya švydko peresuvatysya na lyžax u napadax nevelykyx mobil'nyx zahoniv u tylu radyans'koї armiї

Velykyx vtrat zaznala 75-ta strilec'ka dyvizija, jaka do červnya 1939 roku bazuvalasya u Lubnax na Poltavščyni, a potim bula perekynuta na pivnič Rosiї.

"Kontynhent, z jakoho formuvalasya dyvizija, perevažno skladavsya z meškanciv Ukraїny... dyvizija hotuvalasya do vedennya boju na stepovij rivnynnij miscevosti... Dlya bojovyx dij u miscevosti z lisamy ta pahorbamy z hlybokym snihom, bula pidhotovlena slabo", - jšlosya u tajemnij dopovidnij zapysci NKVS pro pryčyny porazky dyviziї u sični 1940 roku.

V NKVS povidomlyaly, ščo lyše z 14 po 24 hrudnya 1939 roku v 75-j dyviziї bulo vbyto 954 vijs'kovyx, poraneno 1529, znykly 1619.

Загиблі Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Pokynuta radyans'ka vijs'kova texnika ta zamerzli soldaty

Vijs'kovi z Ukraїny u svoїx lystax blyz'kym opysuvaly žaxlyvu sytuaciju na fronti. Ci lysty čytaly spivrobitnyky NKVS, i okremi cytaty z nyx zberehlysya v dopovidnyx zapyskax vidomstva.

"Tato j mamo! Naša armija zustrila velykyj sprotyv, - pysav tankist Karkvač bat'kam u Poltavu u hrudni 1939 roku. - Usi šlyaxy perekryti minamy, na derevax i pid derevamy miny. Na derevax snajpery. Til'ky vidkryv lyuk mašyny, a vin strilyaje z dereva po našyx. Bahato našyx lyudej zahynulo i poraneno".

Фінський Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Zbytyj radyans'kyj vijs'kovyj litak

"Ostanni dva dni dovelosya meni buty na peredovij, de ja bačyv žaxy, jaki vzahali prynosyt' vijna dlya narodu, jak xovajut' nas, molodyx lyudej, u dribnyx jamax, hirše xudoby, a doma ž ditočky čekajut' bat'kiv z vijny", - pysav červonoarmijec' Horelikov družyni v Černihivs'ku oblast'.

"Sumno bačyty, jak hyne naš brat, ale šče hirše, koly kil'ka desyatkiv poranenyx ležat' na snihu, vyjut' nelyuds'kym holosom i zamerzajut' na morozi, bo їx vidvezty ne vstyhajut'. Duže i duže doroho obijdet'sya cya vijna SRSR", - zaznačav cej radyans'kyj vijs'kovyj.

"Zozuli"- vbyvci ta "Bila smert'"

U vijni velyku rol' vidihravaly fins'ki snajpery. Vony neridko obstrilyuvaly radyans'ki vijs'ka pid čas nastupu, koly na šlyaxu radyans'koї vijs'kovoї texniky opynyalysya zavaly, jaki treba bulo rozčyščaty za učastyu saperiv.

Takož radyans'ki vijs'kovi povidomlyaly pro te, ščo їx obstrilyuvaly snajpery z pozycij u hilkax ta verxivkax derev, takyx vony nazyvaly "zozulyamy".

Osoblyvo proslavlenym buv snajper Simo Xyajuxya (1905-2002), jakyj otrymav vid červonoarmijciv prizvys'ko "Bila smert'". Za riznymy danymy, za čas Zymovoї vijny vin vbyv vid 200 do 542 radyans'kyx vijs'kovyx.

Сімо Хяюхя Kopyrajt yzobraženyja Finnish Military Archives
Image caption Simo Xyajuxya, jakoho červonoarmijci prozvaly "Bila smert'", vvažajet'sya odnym z najkraščyx snajperiv u svitovij istoriї

Xyajuxya vykorystovuvav svij dosvid myslyvcya ta čudove znannya miscevosti dlya toho, ščob bahato času provodyty na vohnevyx pozycijax, zalyšav їx pislya zaxodu soncya i povertavsya do svitanku. Lyše za tyžden' do kincya vijny vin buv važko poranenyj v oblyččya. Jomu bil'še ne dozvolyly povernutysya na vijs'kovu službu.

Narodžennya "koktejlyu Molotova"

Radyans'ka armija nabahato perevažala fins'ku za kil'kistyu tankiv, majučy ponad 2 000 tankiv proty 26 fins'kyx.

Prote tanky maly velyki trudnošči z proxodžennyam čerez bezkraї lisy ta pahorby z velykymy valunamy. A tam, de vony mohly projty, fins'ki vijs'kovi vykorystovuvaly proty nyx plyašky z zapalyuval'noju sumiššyu, jaki pizniše nazvaly "koktejlem Molotova".

U svitovij istoriї ce bulo ne perše vykorystannya podibnyx plyašok u bojovyx dijax, ale fins'ka nazva dobre pryžylasya.

Молотов Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Zaperečennya narkomom zakordonnyx sprav SRSR Vjačeslavom Molotovym bombarduvan' fins'kyx mist vyklykalo u finiv prezyrstvo. Odnijeju z populyarnyx fins'kyx vijs'kovyx pisen' pid čas vijny stala "Net, Molotov" - pro te, jak fins'ki vijs'kovi daly pročuxana ahresoram

A vynykla vona pislya naxabnoї brexni radyans'koho ministra, jakyj zajavyv, ščo radyans'ki litaky skydajut' na mista nibyto holodujučoї Finlyandiї xlib, a ne bomby.

Finy nazvaly "xlibnym košykom" radyans'ku kasetnu aviabombu RRAB-3, jaku skydaly na fins'ki mista, j prydumaly vlasnyj "podarunok" radyans'komu ministru. Za odnijeju z versij, vin spočatku nazyvavsya "koktejl' dlya Molotova".

Na zavodi u seli Rajamyaki bulo nalahodženo vypusk cyx plyašok z zapalyuval'noju sumiššyu. Zahalom їx vypustyly za roky vijny 542 tysyači, vykorystaly ne menše 70 tysyač z nyx.

Smertel'ne maroderstvo

Radyans'ki vijs'kovi buly šokovani rivnem dobrobutu u budynkax finiv, tomu vony neridko stavaly objektamy maroderstva.

Jakščo їžu vynosyly i spožyvaly, ščob vyžyty, to reči namahalysya nadislaty ridnym.

"Pid čas kožnoho vidpravlennya mašyny do Leninhrada vidpravlyajet'sya masa posylok", - dopovidav NKVS červonoarmijec' 4-oї okremoї inženernoї roty.

"Načhospčastyny vidpravyv kil'ka kilohramiv svičok, paket škiry. Vojenvrač častyny syohodni vidpravyla valizu z promtovaramy. Vojenkom roty tov. Muzafarov vidpravyv dvi mašyny riznyx rečej v Červonohvardijs'k, zokrema, velosypedy ta kostyumy družyni", - povidomlyav vin.

Nezabarom NKVS počav obšuky v budynkax pidozryuvanyx.

"Vnaslidok obšuku u kvartyri komandyra vzvodu roty zvjazku H. i pomkomvzovda H. vylučeni nadislani z mista Terijoki velosyped, kostyum, dva kylymy, 14 rušnykiv, 6 prostyradl, švejna mašyna, posud…", - jšlosya u dopovidnij zapysci NKVS Leninhrads'koho vijs'kovoho okruhu vid 14 hrudnya 1939 roku.

Maroderstvo zihralo zlyj žart z bahat'ma vijs'kovymy. Pryčyna bula u masštabnomu zastosuvanni vybuxovyx prystroїv fins'koju armijeju.

"Різдвяна вітальна картка" від Сталіна Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption "Rizdvyana vital'na kartka" vid Stalina. Karykatura z brytans'koї presy

U lystax radyans'kyx vijs'kovyx možna zustrity svidčennya pro te, jak vybuxovi prystroї zabyraly žyttya tyx, xto namahavsya vzyaty načebto zabuti v pospixu hodynnyky na zemli čy sisty na velosyped, v sydinni jakoho pryxovaly vybuxovyj prystrij.

Šče hiršoju bula dolya hrupy vijs'kovyx, jaki namahalysya zatopyty pič u pokynutomu budynku, v jakij bula zakladena fuhasna bomba.

Taktyku finiv opysuvav radyans'kyj vojenačal'nyk Mereckov u svoїj knyzi spohadiv "Na službi narodu".

"Mini zastosovuvaly rizi: protypixotni, protytankovi, fuhasy velykoї vybuxovoї syly, zvyčajni ta pastky. Valyalysya v selax ta na dorohax, nemov pokynuti v pospixu velosypedy, valizy, patefony, hodynnyky, hamanci, portsyhary, radiopryjmači. Varto bulo vidsunuty predmet z miscya, jak lunav vybux", - zghaduvav vin.

Linija Mannerhejma

Військові дот Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Radyans'ki vijs'kovi stojat' na pidirvanomu fins'komu doti v ukriplenomu rajoni Xottinen

Dobre vidomo, ščo važkoju pereponoju dlya radyans'kyx vijs'k stala linija Mannerhejma - oboronni ukriplennya na Karel's'komu perešyjku, ščo maly zaxystyty pivdennu Finlyandiju vid radyans'koho vtorhnennya.

Narazi čymalo istorykiv pohodžujut'sya, ščo pid čas vijny radyans'ke komanduvannya perebil'šuvalo її mic', aby vypravdaty velyki vtraty na fronti, a fins'ke robylo ce dlya zberežennya viry v peremohu u naselennya.

Танк Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Radyans'kyj tank vede bij na pidstupax do liniї Mannerhejma

Mannerhejm u memuarax nahološuvav, ščo radyans'ka propahanda namahalasya perebil'šyty značennya "liniї Mannerhejma", aby vypravdaty dopuščeni radyans'kym komanduvannyam pomylky.

"Oboronna linija, zvyčajno, bula, ale її utvoryuvaly lyše podekudy dovhotryvali kulemetni hnizda ta dva desyatky zbudovanyx za mojeju propozycijeju novyx dotiv, miž jakymy buly prokladeni tranšeї. Її micnist' stala rezul'tatom stijkosti i mužnosti našyx soldativ, až nijak ne rezul'tatom micnosti sporud", - pysav vin.

Мерецков Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Kyrylo Mereckov - komanduvač 7-oї armiї, jaka šturmuvala liniju Mannerhejma. Navit' čerez 30 rokiv pislya vijny vin vyslovlyuvav zaxoplennya jakistyu fins'kyx oboronnyx sporud

Navit' čerez majže 30 rokiv pislya vijny komanduvač armiї, jaka šturmuvala liniju, Kyrylo Mereckov iz vidčuttyam zaxoplennya pysav pro fins'ki oboronni sporudy.

"Zahal'na hlybyna terytoriї z oboronnymy sporudamy skladala 80-100 km. Z cyx sporud 350 buly zalizobetonnymy ta 2 400 derevozemlyanymy, čudovo zamaskovanymy. Bud'-jakyj naselenyj punkt javlyav soboju ukriplenyj vuzol, zabezpečenyj radio- ta telefonnym zvjazkom, špytalem, kuxneju, skladom bojeprypasiv ta palyva", - rozpovidav vin.

"Pokryttya dota zroblene z zalizobetonu, syahalo dvox metriv u tovščynu. Ja nakazav dlya eksperymentu strilyaty po odnomu z ne pidirvanyx namy dotiv z blyz'koї vidstani. Plyta vytrymala pryame vlučennya 203-mm snaryada", - stverdžuvav Mereckov.

Prorvaty liniju Mannerhejma radyans'ki vijs'ka zmohly lyše u seredyni lyutoho 1940 roku. Podarunka Stalinu na den' narodžennya ne vyjšlo.

"Sprava Finlyandiї - naša sprava"

Шведські кулеметники Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Šveds'ki dobrovol'ci-kulemetnyky v očikuvanni nastupu radyans'kyx vijs'k

Xoča žodna kraїna ne vstupyla u vijnu na boci Finlyandiї, pobojujučys' napadu z boku SRSR, dyplomatyčnu pidtrymku Hel'sinki nadavaly Brytanija, Francija ta SŠA.

Skandynavs'ki kraїny pišly dali, tajemno čy vidkryto vsi vony dopomahaly Finlyandiї hrošyma ta zbrojeju.

Данія Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Danija pryjmala evakujovanyx fins'kyx ditej

Za slovamy ministra zakordonnyx sprav Finlyandiї Tannera, zi Šveciї nadijšlo 107 harmat, 90 tysyač hvyntivok ta 42 mln patroniv.

Stokghol'm takož nadav kredyt, aby Finlyandija mohla prydbaty 85 protytankovyx harmat šveds'koho vyrobnyctva.

Švedy orhanizuvaly zbory hrošej dlya finiv, šveds'ki medyky їxaly pracyuvaty do fins'kyx likaren', selyany vezly prodovol'stvo, banky vydavaly kredyty.

Данський патруль Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Dans'kyj lyžnyj patrul'

"Sprava Finlyandiї - tvoja sprava. Vstupaj do Dobrovol'čoho korpusu", - jšlosya u plakati, jakyj rozpovsyudžuvaly šveds'ki volontery pid čas vijny.

Ponad 11 tysyač dobrovol'civ z inšyx kraїn prybuly do Finlyandiї pid čas vijny. Ponad visim tysyač zi Šveciї, kil'ka soten' dobrovol'civ prybuly z Norvehiї, Daniї ta SŠA.

Добровольці Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Amerykans'ki ta šveds'ki dobrovol'ci jdut' na front

Povojuvaty z nyx vstyh lyše šveds'kyj Dobrovol'čyj korpus, u skladi jakoho perebuvaly šveds'ki ta norvez'ki dobrovol'ci, zokrema, j majbutnij heroj norvez'koho Ruxu oporu Maks Manus (1914-1996), jakyj proslavyvsya zghodom nyzkoju dyversij zi znyščennya nimec'kyx korabliv.

U period nastupu radyans'kyx vijs'k, u lyutomu 1940 roku, Dobrovol'čyj korpus perebrav na sebe oboronu Pivničnoї Finlyandiї, dozvolyvšy fins'kij armiї skoncentruvaty vijs'ka na holovnomu napryamku udaru suprotyvnyka bilya Vyborha.

газета Kopyrajt yzobraženyja Getty Images
Image caption Ponad 300 inozemnyx žurnalistiv pracyuvaly u Finlyandiї pid čas vijny. Vijna vsyvitlyuvalasya u vsix providnyx ZMI, ce spryjalo zrostannyu sympatiї do Finlyandiї u zaxidnyx kraїnax.

Takož pid čas vijny u Finlyandiї pracyuvaly blyz'ko 300 inozemnyx žurnalistiv. Їxni publikaciї vyklykaly xvylyu zaklykiv dopomohty malen'kij deržavi po vsyomu svitu, osoblyvo v SŠA.

Xoča u Hel'sinki tak i ne dočekalysya vstupu Brytaniї ta Franciї u vijnu, informacija pro možlyvu vysadku sojuznykiv na pivnoči Finlyandiї, jaka rozpovsyudžuvalasya u providnyx ZMI z podači zaxidnyx dyplomativ, nepryxovani zbory rečej ta spalyuvannya dokumentiv u posol'stvax v Moskvi nepokoїly radyans'ke kerivnyctvo.

U berezni 1940 roku SRSR pohodyvsya pidpysaty myrnyj dohovir. Finlyandija vtratyla 40 tysyač kvadratnyx kilometriv terytoriї, de vyroblyalosya 11% VVP kraїny i de prožyvaly 12% її naselennya, a 400 tysyač finiv staly vymušenymy pereselencyamy.

Popry terytorial'ni vtraty, Finlyandija zberehla nezaležnist' i dovela, ščo za bud'-jakyj klaptyk fins'koї terytoriї ahresor platytyme velyku cinu.

*U statti vykorystani cytaty z dokumentiv NKVS ta fins'koї deržavnoї policiї, rozmiščeni u spil'nij praci rosijs'kyx ta fins'kyx istorykiv "Zymnyaja vojna 1939-1940 hh. Yssledovanyja, dokumentы, kommentaryy. K 70-letyju sovetsko-fynlyandskoj vojnы".

Xočete otrymuvaty najvažlyviši novyny v mesendžer? Pidpysujtesya na naš Telegram abo Viber!

Takož na cyu temu

Novyny na cyu ž temu